Sıcaklık ve nemle birlikte toprağın fiziksel yapısının da şüphesiz köklerin büyümeleri üzerine büyük etkisi vardır. Meyve ağaçlarının kökleri, uygun yapılı topraklarda daha iyi gelişir. Gerçekten, kumlu topraklarda kökler, yanlara doğru yayılmakta ve bol saçaklı olarak yüzeyde oluşmaKtadır. vuorınen (193
, elma ağaçlarının köklerinin büyümelerini değişik toprak tiplerinde incelemiştir. Bu araştırıcıya göre, kumlu topraklarda kökler, toprağın ıslanma noktasının hemen üzerinde yatay. olarak büyümektedir. Kökler, geçirgen topraklarda her yıl 100 cm 'ye kadar büyüyebilmekte, fakat killi topraklardaki kök gelişmesi bu değeri bulamamaktadır. Bosse'nin (1960) yaptığı araştırmalar da bu fikri doğrulamaktadır. Nitekim Bosse, geçirgen topraklarda yetişen elma çöğürlerinde köklerin kuvvetli bir pozitif geotropizm göstererek aynı yıl içerisinde Eylül ayının sonuna kadar 100 cm derinlere kadar indiğini saptamıştır. Turunçgil ağaçlarının kökleri de, iyi drene edilmeyen ağır topraklara göre, hafif bünyeli, alüviyal topraklarda daha iyi gelişebilmiştir.Fukuda ve Iba (1957), genç meyve ağaçlannda köklerin killi-tınlı, kumlu-tınlı ve kumlu topraklardaki büyüme ve gelişmelerini incelemişlerdir. Araştırıcılar, köklerin, kumlu topraklarda daha iyi büyüyebildiğini görmüşlerdir. Chadwick ve ark. (1937), Ohio'da süs bitkilerinde köklerin çeşitli topraklardaki büyümelerini izlemişler ve köklerin killi topraklarda kısa yan dallı ve az saçaklı; kumlu topraklarda uzun, yan dallı ve bol saçaklı; kumlu-tınlı veya tınlı-kumlu topraklarda ise bol dallı ve bol saçaklı olarak oluştuğunu saptamışlardır (Şekil 11).
Şekil 11. Killi topraklarda yetiştirilen meyve ağacında saçaksız yüzeysel kökler.
Kaliforniya'da, kumlu-tınlı topraklarda yetiştirilen kaysı, badem, kiraz, şeftali, erik ve armut ağaçlannda köklere ilk 0-30 cm derinlikte az miktarda rastlanmış, köklerin en fazla 60-150 cm derinlikte bulunduğu görülmüş, 4-5 m derinlikte ise çok az miktarda köke rastlanmıştır. Buna karşılık Oregon'da, killi topraklarda yetiştirilen armut ağacı köklerinin % 68'nin 0-60 cm, % 89'nun 0-90 cm derinlikte bulunduğu, % ll'nin de 90-120 cm arasında geliştiği görülmüştür (Gardncr ve ark., 1939). Tuzcu ve ark.'ı (1981), turunçgil anaçlanndan Yuzu (Citrus Junos sieb.ex.tan) anacının, killi-tınlı topraklardaki kök gelişmesi ve dağılımı incelemişlerdir. Araştırma sonuçlanna göre, Yuzu anacının saçak köklerinin % 71'i, kalın yan köklerinin ise % 85'i, toprağın 0-40 cm'lik diliminde gelişme ve dağılım göstermişlerdir.
Yukarıdaki değerlerin incelenmesinden yine özetle denilebilir ki, kökler, kumlu veya kumlu-tınlı topraklarda derinlere ve uzaklara kadar yayılabilmekte ve bol saçak oluşturmakta, buna karşılık killi topraklarda yüzeyde ve az saçak, bol ve kalın yan kök geliştirmektedirler (Şekil 12). Ote yandan, meyve ağaçlannın kökleri, meyve ağacının ova ve yamaçta yetiştirilişine göre de farklı büyüme göstermektedir, vişneler üzerinde yapılan araştırmalar göstermiştir ki, ovalarda yetiştirilenvişne ağaçlannda köklerin yayılışlan, yamaç kesimindekilere göre çok azalmaktadır.
Şekil 12. Killi toprakta yetiştirilen EM I anacı üzerine aşılı 10 yaşındaki "Prince Albert Lanes" elma çeşidinde köklerin yüzeysel gelişmeler
Yamaçlarda yetiştirilen meyve ağaçlarının kökleri, ancak yarık ve çatlaklardan derinliğine ve genişliğine gelişebilmektedir (Şekil 13).
Şekil 13. Vişne ağaçlarında taç ve kök gelişmesi.
Kaynak: Prof. Dr. Muhsin Yılmaz Meyve Ağaçlarında Budama
