Çörek otu (Nigella sativa L.) | Ziraatçıyız Tarla Bitkileri

Taksonomi

Alem: Plantae
Sınıf: Magnoliopsida (iki çenekliler)
Takım: Ranunculales
Familya: Ranunculaceae (düğün çiçeğigiller)
Cins: Nigella
Çörek otu: N. sativa L.

Çörek otu ince parçalı yaprakları ve uçuk mavi ya da beyaz çiçekleri olan, tek yıllık otsu bir bitkidir. Meyvesi şişkin bir kapsüldür; içindeki tohumlar üç keskin köşeli, yumurta biçiminde ve hafif basıktır, ovalandığında keskin kokuludur. Bin tane ağırlığı 2–3 g’dır. Türkiye’de 12 çörek otu türü bulunur; en önemlileri N. sativa ve N. damascena’dır.

Önemi ve tarihçesi

Çörek otunun kökeninin Güney Avrupa ve Batı Asya olduğu düşünülür. Çok eskiden beri kullanılır: Firavun Tutankamon’un mezarında bulunduğu, Kleopatra’nın güzellik için kullandığı ve Dioskorides’in baş ve diş ağrısına önerdiği aktarılır.

Türkiye’de çörek otu son yıllarda hızla yaygınlaştı: TÜİK’e göre 2015’te 425 ton olan üretim 2025’te 5,5 bin tona çıktı; Uşak ve Burdur başlıca üretim illeridir. TAGEM enstitülerince bir çörek otu çeşidi tescil edilmiştir.

Üretim değerleri

Dünyada üretim

Çörek otu için FAO istatistiklerinde ayrı bir kayıt yoktur.

Türkiye’de üretim

5,5bin ton üretim (2025)

78,3bin dekar alan (2025)

70kg/da ortalama verim (2025)

Türkiye üretimi, 2012–2025 (bin ton)

2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 20 arttı.

Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)

%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri

En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)

Uşak%39,2
Burdur%14,3
Çorum%7,6
Kırıkkale%4,9
Yozgat%4,8
Gaziantep%4,7
Ankara%4,3
Afyonkarahisar%3,9
Konya%3,2
Bursa%2,4

İlk üç il, çörek otu üretiminin yüzde 61’ini tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.

Kaynaklar: TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.

Etken maddeler

Çörek otu tohumu yaklaşık yüzde 21 protein, yüzde 35 karbonhidrat ve yüzde 35–38 yağ içerir; yağın yüzde 55–60’ı linoleik asit, yüzde 25–30’u oleik asittir. Tohumda yüzde 0,3–0,6 uçucu yağ bulunur; başlıca bileşenleri p-simen (yüzde 40–50), karvon ve alfa-pinendir. Uçucu yağdaki timokinon ve nigellon üzerinde yoğun araştırmalar yapılmaktadır. Tohumda ayrıca saponin, tanen ve acı maddeler bulunur.

USDA’da bu bitki için besin değeri kaydı bulunmamaktadır. Kaynak: Tonçer, Ö. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Yetiştiriciliği ders notları.

Yetiştiricilik

Bölgeye göre değişirAşağıdaki tarih ve miktarlar araştırma enstitülerinin ve ders kaynaklarının genel önerileridir. Kendi tarlanız için toprak analizi yaptırın, il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

İklim ve toprak

Çörek otu sıcak, besin maddelerince zengin, ne çok hafif ne çok ağır topraklarda iyi yetişir; kumlu-tınlı topraklarda çok iyi gelişir.

Üretim ve dikim

Ekim zamanıİlkbaharda olabildiğince erken
Sıra arasıMibzerle 20 cm
Tohum miktarıDekara 1,5–2 kg
TohumlukSaflık yüzde 95, çimlenme en az yüzde 90

Tohum miktarı hesaplayıcı

Bin dane ağırlığı (g)

m²'ye tohum sayısı

Çimlenme (%)

Saflık (%)

Hesap: bin dane ağırlığı × m²'ye tohum × 10 ÷ (çimlenme × saflık). Çörek otunda bin tane ağırlığı 2–3 g’dır.

Gübreleme, sulama ve bakım

İlk gelişme döneminde yabancı otla mücadele önemlidir. Gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır.

Hasat, kurutma ve verim

Meyve kabukları siyahlaşmaya başladığında, sabah erken saatlerde çayır biçme makinesi ya da orakla hasat edilir. Kurutulduktan sonra harmanlanır ve tohumlar yeniden kurutulur. Tohum verimi dekara 170–240 kg civarındadır.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Kaynaklar

TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
Tonçer, Ö. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Yetiştiriciliği. Ders notları, Dicle Üniversitesi.