ziraatciyiz.net

Tarla Bitkileri / Tıbbi ve Aromatik Bitkiler / Yaprağı ve herbası kullanılanlar / Nane

Nane

Mentha spp.

Toprak altı gövdeleriyle yayılan, çok yıllık aromatik bir bitki. Türkiye’de taze nane olarak yetiştirilir; üretimin dörtte üçü Gaziantep’tedir.

Taksonomi

Alem
Plantae
Sınıf
Magnoliopsida (iki çenekliler)
Takım
Lamiales
Familya
Lamiaceae (ballıbabagiller)
Cins
Mentha
Bahçe nanesi
M. spicata L.
Tıbbi nane
M. × piperita L.

Nane 40–70 cm, iyi koşullarda 100 cm boylanan, dört köşeli saplı, çok yıllık bir bitkidir; toprak altında ve üstünde stolonlar oluşturarak yayılır. Çiçekleri pembe ya da leylak renklidir. Tıbbi nane (M. × piperita) bir melezdir; tohumla üretimi ekonomik değildir ve birçok çeşit kısırdır. Uzun gün bitkisidir; kısa günde daha çok stolon oluşturur.

Önemi ve tarihçesi

Nane en eski tıbbi bitkilerden biridir; eski Mısır, Yunan ve Roma’da kullanılmıştır. Japonların yaklaşık 2.000 yıldır nanenin etken maddesi mentolü tanıdığı ve ilaç olarak kullandığı bilinir.

Türkiye’de nane mutfakta taze ve kuru olarak çok yaygın kullanılır. TÜİK naneyi sebzeler altında kaydeder: 2025’te 12,4 bin dekarda 24,8 bin ton taze nane üretilmiştir; üretim 2004’ten bu yana neredeyse dört katına çıkmıştır.

Üretim değerleri

Dünyada üretim

FAO’nun nane (Peppermint, spearmint) kaydı oldukça eksiktir: dünyanın en büyük nane yağı üreticilerinden ABD bu kayıtta yer almaz ve bazı ülkelerin değerleri dünya toplamıyla tutarsızdır. Bu nedenle dünya üretimi burada grafik olarak verilmemiştir. Fas, Arjantin, Bulgaristan ve Japonya kayıtta öne çıkan ülkelerdir.

Türkiye’de üretim

24,8bin ton üretim (2025)
12,4bin dekar alan (2025)
—kg/da ortalama verim (2025)

Türkiye üretimi, 2004–2025 (bin ton)

01020304024,820042010201520202025

2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 6 azaldı. TÜİK naneyi sebzeler altında, taze nane olarak kaydeder ve verim değeri vermez.

Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)

Ardahan: üretim yokArtvin: üretim yokŞırnak: üretim yokHakkari: üretim yokIğdır: üretim yokAğrı: üretim yokVan: yüzde 0,0Kırklareli: üretim yokEdirne: üretim yokKars: üretim yokMardin: yüzde 0,2Şanlıurfa: yüzde 0,5Kilis: üretim yokGaziantep: yüzde 75,0Hatay: yüzde 0,8İstanbul: yüzde 0,7Tekirdağ: yüzde 0,0Çanakkale: yüzde 0,1Rize: üretim yokTrabzon: yüzde 0,0Giresun: yüzde 0,0Ordu: yüzde 0,0Samsun: yüzde 0,2Sinop: üretim yokKastamonu: yüzde 0,1Bartın: yüzde 0,1Zonguldak: yüzde 0,0Düzce: üretim yokSakarya: üretim yokKocaeli: üretim yokYalova: üretim yokBursa: yüzde 0,1Balıkesir: üretim yokİzmir: yüzde 0,5Aydın: yüzde 0,1Muğla: yüzde 0,1Antalya: yüzde 1,1Mersin: yüzde 3,8Adana: yüzde 2,2Bolu: üretim yokAnkara: yüzde 2,3Bilecik: üretim yokEskişehir: yüzde 0,7Çankırı: yüzde 0,1Karabük: yüzde 0,1Tokat: yüzde 1,0Sivas: yüzde 0,0Çorum: yüzde 0,1Amasya: üretim yokKütahya: yüzde 0,3Konya: yüzde 5,2Karaman: yüzde 0,4Niğde: üretim yokKayseri: yüzde 0,0Isparta: yüzde 0,1Manisa: yüzde 0,2Denizli: yüzde 0,0Burdur: yüzde 0,1Aksaray: yüzde 0,1Nevşehir: yüzde 0,0Yozgat: yüzde 0,4Kırşehir: yüzde 0,0Uşak: yüzde 0,2Erzincan: yüzde 0,1Tunceli: üretim yokAfyonkarahisar: üretim yokKırıkkale: üretim yokKahramanmaraş: yüzde 0,4Muş: üretim yokErzurum: yüzde 0,0Malatya: yüzde 0,4Elazığ: yüzde 1,8Bitlis: üretim yokBingöl: üretim yokOsmaniye: yüzde 0,0Adıyaman: yüzde 0,0Diyarbakır: yüzde 0,1Batman: üretim yokSiirt: yüzde 0,0Bayburt: üretim yokGümüşhane: üretim yok

%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri

En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)

  • Gaziantep%75,0
  • Konya%5,2
  • Mersin%3,8
  • Ankara%2,3
  • Adana%2,2
  • Elazığ%1,8
  • Antalya%1,1
  • Tokat%1,0
  • Hatay%0,8
  • Eskişehir%0,7

İlk üç il, nane üretiminin yüzde 84’ünü tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.

Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.

Besin değerleri ve etken maddeler

Kurutulmuş nanenin (M. spicata) 100 gramındaki değerler. Kalsiyum, demir ve A vitamini bakımından zengindir.

285kcal enerji
19,9 gprotein
29,8 gdiyet lifi
6,0 gyağ

Mineraller (100 g)

Kalsiyum1.490mg
Demir87,5mg
Magnezyum602mg
Fosfor276mg
Potasyum1.920mg
Çinko2,4mg
Mangan11,5mg

Vitaminler (100 g)

C vitamini0,00mg
A vitamini (RAE)529µg
B6 vitamini2,6mg
Folat530µg
Değerleri okurkenKurutulmuş baharatlar bir öğünde ancak birkaç gram kullanılır; bir çay kaşığı genellikle 1–2 g’dır. Bu yüzden 100 g için verilen değerler, günlük beslenmedeki gerçek katkıyı olduğundan çok büyük gösterir. Bu bitkilerin asıl değeri uçucu yağları ve etken maddeleridir.
Etken maddelerTıbbi nanenin (M. × piperita) uçucu yağının ana bileşeni mentoldür; ferahlatıcı tadı ve kokusu buradan gelir. Bahçe nanesinde ise karvon öne çıkar. Nane en fazla 42 °C’de kurutulmalıdır.

Kaynak: USDA FoodData Central (SR Legacy, FDC 172239), kurutulmuş baharat.

Yetiştiricilik

Bölgeye göre değişirAşağıdaki tarih ve miktarlar araştırma enstitülerinin ve ders kaynaklarının genel önerileridir. Kendi tarlanız için toprak analizi yaptırın, il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

İklim ve toprak

Nane sıcak, rüzgâr almayan, güneşli ya da en fazla yarı gölge yerlerde, organik maddece zengin, hafif kumlu-tınlı topraklarda iyi yetişir. Kurak ya da su tutan yerler ve çok otlu tarlalar uygun değildir. Ekim nöbetinde melisa gibi diğer ballıbabagillerle art arda gelmemeli, 4–5 yıl ara verilmelidir.

Üretim ve dikim

Nane yalnızca vejetatif olarak, stolonlarla ya da koltuk sürgünleriyle üretilir. Stolonlar Eylül ortası–Ekim başında mevcut tarlalardan sökülür, 15–20 cm boyunda ve en az bir, tercihen 3–4 gözlü olacak şekilde elle kesilir.

  • Stolonla dikimEkim ortası ya da ilkbahar; 10 cm derinlikteki karıklara, 50–62 cm sıra arası, uçlar birbirine değecek şekilde
  • Koltuk sürgünüyle dikimEkim başına kadar ya da Nisan’dan itibaren; 50 × 30 ya da 60 × 40 cm
  • Çelik ihtiyacıDekara 5–6 bin köklü sürgün
  • Kullanım süresiTarla 1–2 yıl kullanılıp yeniden dikilir

Sonbahar dikimleri genellikle daha iyi sonuç verir. Toprak altındaki beyaz stolonlar yeşil stolonlardan daha iyi köklenir; koltuk sürgünlerinden daha yüksek yaprak ve yağ verimi alınır.

Gübreleme, sulama ve bakım

Nanenin besin isteği çok yüksektir. Dekara 12–15 kg azot mutlaka bölünerek (dikimden önce, çıkıştan sonra, bitkiler iyice geliştiğinde ve biçimden sonra), 7–9 kg fosfor ve 20–25 kg potasyum önerilir.

Hasat, kurutma ve verim

İlk biçim, en geç çiçek tomurcukları görüldüğünde ya da çiçeklenme başında, genellikle Temmuz ortasında yapılır; ikinci ve hatta üçüncü biçim en geç Eylül ortasına kadar alınabilir. Kurutma en fazla 42 °C’de yapılır, kuru üründe nem yüzde 8 olmalıdır; kuruma oranı 7–8’e 1’dir. Dekara 3–5 ton taze herba, 250–500 kg kuru yaprak alınabilir.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Kaynaklar

  1. FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
  2. TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
  3. USDA. FoodData Central (erişim: Ekim 2026).
  4. Tonçer, Ö. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Yetiştiriciliği. Ders notları, Dicle Üniversitesi.
  5. Kanca, H. Ç. Tıbbi ve Aromatik Bitki Yetiştiriciliği. Samsun Büyükşehir Belediyesi.