Taksonomi
- Alem
- Plantae
- Sınıf
- Magnoliopsida (iki çenekliler)
- Takım
- Lamiales
- Familya
- Lamiaceae (ballıbabagiller)
- Cins
- Mentha
- Bahçe nanesi
- M. spicata L.
- Tıbbi nane
- M. × piperita L.
Nane 40–70 cm, iyi koşullarda 100 cm boylanan, dört köşeli saplı, çok yıllık bir bitkidir; toprak altında ve üstünde stolonlar oluşturarak yayılır. Çiçekleri pembe ya da leylak renklidir. Tıbbi nane (M. × piperita) bir melezdir; tohumla üretimi ekonomik değildir ve birçok çeşit kısırdır. Uzun gün bitkisidir; kısa günde daha çok stolon oluşturur.
Önemi ve tarihçesi
Nane en eski tıbbi bitkilerden biridir; eski Mısır, Yunan ve Roma’da kullanılmıştır. Japonların yaklaşık 2.000 yıldır nanenin etken maddesi mentolü tanıdığı ve ilaç olarak kullandığı bilinir.
Türkiye’de nane mutfakta taze ve kuru olarak çok yaygın kullanılır. TÜİK naneyi sebzeler altında kaydeder: 2025’te 12,4 bin dekarda 24,8 bin ton taze nane üretilmiştir; üretim 2004’ten bu yana neredeyse dört katına çıkmıştır.
Üretim değerleri
Dünyada üretim
FAO’nun nane (Peppermint, spearmint) kaydı oldukça eksiktir: dünyanın en büyük nane yağı üreticilerinden ABD bu kayıtta yer almaz ve bazı ülkelerin değerleri dünya toplamıyla tutarsızdır. Bu nedenle dünya üretimi burada grafik olarak verilmemiştir. Fas, Arjantin, Bulgaristan ve Japonya kayıtta öne çıkan ülkelerdir.
Türkiye’de üretim
Türkiye üretimi, 2004–2025 (bin ton)
2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 6 azaldı. TÜİK naneyi sebzeler altında, taze nane olarak kaydeder ve verim değeri vermez.
Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)
%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri
En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)
İlk üç il, nane üretiminin yüzde 84’ünü tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.
Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.
Besin değerleri ve etken maddeler
Kurutulmuş nanenin (M. spicata) 100 gramındaki değerler. Kalsiyum, demir ve A vitamini bakımından zengindir.
Mineraller (100 g)
| Kalsiyum | 1.490 | mg |
| Demir | 87,5 | mg |
| Magnezyum | 602 | mg |
| Fosfor | 276 | mg |
| Potasyum | 1.920 | mg |
| Çinko | 2,4 | mg |
| Mangan | 11,5 | mg |
Vitaminler (100 g)
| C vitamini | 0,00 | mg |
| A vitamini (RAE) | 529 | µg |
| B6 vitamini | 2,6 | mg |
| Folat | 530 | µg |
Kaynak: USDA FoodData Central (SR Legacy, FDC 172239), kurutulmuş baharat.
Yetiştiricilik
İklim ve toprak
Nane sıcak, rüzgâr almayan, güneşli ya da en fazla yarı gölge yerlerde, organik maddece zengin, hafif kumlu-tınlı topraklarda iyi yetişir. Kurak ya da su tutan yerler ve çok otlu tarlalar uygun değildir. Ekim nöbetinde melisa gibi diğer ballıbabagillerle art arda gelmemeli, 4–5 yıl ara verilmelidir.
Üretim ve dikim
Nane yalnızca vejetatif olarak, stolonlarla ya da koltuk sürgünleriyle üretilir. Stolonlar Eylül ortası–Ekim başında mevcut tarlalardan sökülür, 15–20 cm boyunda ve en az bir, tercihen 3–4 gözlü olacak şekilde elle kesilir.
- Stolonla dikimEkim ortası ya da ilkbahar; 10 cm derinlikteki karıklara, 50–62 cm sıra arası, uçlar birbirine değecek şekilde
- Koltuk sürgünüyle dikimEkim başına kadar ya da Nisan’dan itibaren; 50 × 30 ya da 60 × 40 cm
- Çelik ihtiyacıDekara 5–6 bin köklü sürgün
- Kullanım süresiTarla 1–2 yıl kullanılıp yeniden dikilir
Sonbahar dikimleri genellikle daha iyi sonuç verir. Toprak altındaki beyaz stolonlar yeşil stolonlardan daha iyi köklenir; koltuk sürgünlerinden daha yüksek yaprak ve yağ verimi alınır.
Gübreleme, sulama ve bakım
Nanenin besin isteği çok yüksektir. Dekara 12–15 kg azot mutlaka bölünerek (dikimden önce, çıkıştan sonra, bitkiler iyice geliştiğinde ve biçimden sonra), 7–9 kg fosfor ve 20–25 kg potasyum önerilir.
Hasat, kurutma ve verim
İlk biçim, en geç çiçek tomurcukları görüldüğünde ya da çiçeklenme başında, genellikle Temmuz ortasında yapılır; ikinci ve hatta üçüncü biçim en geç Eylül ortasına kadar alınabilir. Kurutma en fazla 42 °C’de yapılır, kuru üründe nem yüzde 8 olmalıdır; kuruma oranı 7–8’e 1’dir. Dekara 3–5 ton taze herba, 250–500 kg kuru yaprak alınabilir.
Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
- TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
- USDA. FoodData Central (erişim: Ekim 2026).
- Tonçer, Ö. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Yetiştiriciliği. Ders notları, Dicle Üniversitesi.
- Kanca, H. Ç. Tıbbi ve Aromatik Bitki Yetiştiriciliği. Samsun Büyükşehir Belediyesi.