Taksonomi
- Alem
- Plantae
- Sınıf
- Magnoliopsida (iki çenekliler)
- Takım
- Apiales
- Familya
- Apiaceae (maydanozgiller)
- Cins
- Cuminum
- Kimyon
- C. cyminum L.
Kimyon 30–40 cm boylanan, kazık köklü, tek yıllık bir bitkidir. Yaprakları iki ya da daha çok parçalıdır; dal uçlarında şemsiye biçiminde kümelenmiş, beyazdan kırmızıya değişen renkte çiçekleri vardır. Meyvesi iki parçalı bir şizokarptır; bin tane ağırlığı 1,5–4 g’dır.
Önemi ve tarihçesi
Kimyon eski Mısır’dan beri bilinen bir baharattır. Türkiye’de et ürünleri, sucuk, pastırma, turşu, peynir ve salamura yapımında ve öğütülerek baharat olarak yaygın kullanılır; uçucu yağı et, konserve, ilaç ve kozmetik sanayisinde değerlendirilir. TAGEM enstitülerinin geliştirdiği iki kimyon çeşidi tescil edilmiştir.
TÜİK’e göre 2025’te 133 bin dekarda 8 bin ton kimyon üretilmiştir; üretim kuraklık nedeniyle bir önceki yılın yarısına inmiştir.
Üretim değerleri
Dünyada baharat tohumları üretimi
Dünya üretimi, 1994–2024 (milyon ton)
1994'ten bu yana dünya üretimi yüzde 356 arttı; dekara verim 51 kg'dan 104 kg'a çıktı.
Kıtalara göre üretim payı
En çok üreten 10 ülke (1994–2024 ortalaması, milyon ton)
Sıralama, tek bir yılın dalgalanmasından etkilenmemesi için son 31 yılın ortalamasına göre yapılmıştır. Türkiye bu dönemin ortalamasında dünyanın 6. büyük üreticisi.
FAO, anason, yıldız anason, kişniş, kimyon, keraviye, rezene ve ardıç meyvesini tek bir kalemde toplar; bu nedenle buradaki değerler yalnızca kimyonu değil, bu baharat tohumlarının toplamını gösterir.
Türkiye’de üretim
Türkiye üretimi, 2004–2025 (bin ton)
2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 53 azaldı.
Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)
%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri
En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)
İlk üç il, kimyon üretiminin yüzde 82’sini tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.
Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.
Besin değerleri ve etken maddeler
Kimyon tohumunun 100 gramındaki değerler. Demir (66 mg) ve yağ bakımından zengindir.
Mineraller (100 g)
| Kalsiyum | 931 | mg |
| Demir | 66,4 | mg |
| Magnezyum | 366 | mg |
| Fosfor | 499 | mg |
| Potasyum | 1.790 | mg |
| Çinko | 4,8 | mg |
| Mangan | 3,3 | mg |
Vitaminler (100 g)
| C vitamini | 7,7 | mg |
| A vitamini (RAE) | 64,0 | µg |
| B6 vitamini | 0,43 | mg |
| Folat | 10,0 | µg |
| K vitamini | 5,4 | µg |
Kaynak: USDA FoodData Central (SR Legacy, FDC 170923), kurutulmuş baharat.
Yetiştiricilik
İklim ve toprak
Kimyon uzun süreli kuraklığa dayanıklıdır, ama kış soğuklarına toleransı azdır. En uygun topraklar derin, humusça zengin, taşlı ve kireçli topraklardır; çok kumlu ve çok killi topraklar uygun değildir.
Üretim ve dikim
- ÖnbitkiÇapa bitkileri ve baklagiller
- Ekim derinliği1–2 cm
- Tohum miktarıDekara 1,5–2 kg
- TohumlukSaflık yüzde 95, çimlenme en az yüzde 75
Tohum miktarı hesaplayıcı
Gübreleme, sulama ve bakım
Tek yıllık ve kurağa dayanıklı bir bitkidir; verim büyük ölçüde yıllık yağış ve sıcaklıktan etkilenir. Yabancı otlarla mücadele ilk gelişme döneminde önemlidir.
Hasat, kurutma ve verim
Meyveler kolayca döküldüğü için hasat geciktirilmemeli, meyveler esmerleşmeye başlayınca yapılmalıdır. Hasattan sonra kurutulup harmanlanır; kurutma sonunda nem yüzde 10–12 olmalıdır. Farklı hatlarla yapılan denemelerde tohum verimi dekara 57–123 kg arasında değişmiştir.
Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
- TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
- USDA. FoodData Central (erişim: Ekim 2026).
- Tonçer, Ö. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler Yetiştiriciliği. Ders notları, Dicle Üniversitesi.
- Güneş, A. Tıbbi ve Aromatik Bitkiler. Sunum, TAGEM.