Ayçiçeği

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Ayçiçeği tek yıllık, yazlık bir bitkidir; Temmuz ortalaması 18–19 °C’nin altına düşmeyen yerlerde yetişir. Tohum 4–5 °C’de çimlenmeye başlar, ama düzgün bir çıkış için toprak sıcaklığının en az 8–10 °C olması gerekir. Gelişme için en uygun sıcaklık 21–24 °C’dir; 30 °C’nin üzeri büyümeyi yavaşlatır, 40 °C’nin üzerinde polenler çimlenmez ve döllenme bozulur. Fideler çenek yapraklı dönemde −4 ile −5 °C’ye dayanır, bu yüzden ilkbahar geç donlarına fazla hassas değildir.

Üç metreye inebilen kazık kökü sayesinde kurağa diğer birçok tarla bitkisinden dayanıklıdır; yetişme döneminde yaklaşık 450 mm su yüksek verim için yeterlidir. Gölgeyi sevmez; yapraklarının güneşe yönelmesi nedeniyle Trakya ve Marmara’da “günebakan” ya da “gündöndü” denir. Çok ağır ve çok kumlu topraklar dışında geniş bir toprak yelpazesinde yetişir; en iyisi derin, organik maddece zengin, su tutma kapasitesi iyi topraklardır ve uygun pH 6,5–7,5’tir.

Ekim nöbeti

Ayçiçeği topraktan çok besin kaldırır; ayrıca üst üste ekimde hastalıklar ve özellikle orobanş artar. Bu yüzden ekim nöbeti şarttır. Ana üründe hububat, yem bitkileri, şeker pancarı ve baklagillerle; ikinci üründe mısır, soya ve susamla dönüşüm yapılabilir. Örnek nöbetler: ayçiçeği → buğday → baklagil → mısır ya da şeker pancarı → ayçiçeği → buğday → baklagil.

Toprak hazırlığı

Önbitki hasadından sonra sonbaharda tarla 20–25 cm derinlikte sürülür; her yıl farklı derinlikte sürmek pulluk tabanı oluşmasını önler. Kışa sürülmüş girilen tarla suyu daha iyi alır. Sonbaharda otlanma olursa kazayağıyla 10–15 cm’de işlenir. İlkbaharda tavı kaçırmamak için derin sürümden kaçınılır; toprak tava gelince kazayağı ve tırmıkla 10–15 cm işlenerek tohum yatağı hazırlanır.

İkinci üründe kanola, arpa ya da buğday hasadından sonra anız yakılmaz; saplar toplanır, tarla tavalara ayrılıp sulanır, 4–5 gün sonra tava gelince 18–20 cm sürülüp diskaro ve sürgüyle ekime hazırlanır.

Ekim

• Ekim zamanıToprak en az 8–10 °C olunca. Ege, Akdeniz ve Güneydoğu’da Mart–Nisan; Marmara, Orta Anadolu ve Karadeniz’de Nisan; Doğu Anadolu’da Mayıs. İkinci ürün Temmuz ortasına kadar
• SıklıkSıra arası 70 cm; sıra üzeri yağlıkta 25–35, çerezlikte 35–40 cm. Dekarda 4.000–5.500 bitki
• Ekim derinliğiTavlı tohum yatağında 4–6 cm; tav derindeyse 7,5 cm’ye kadar. 8 cm’den derinde çıkış zorlaşır
• Tohum miktarıHassas (pnömatik) mibzerle dekara 250–400 g; pamuk mibzeriyle 750–1.500 g

Erken ekim, bitkinin kış ve ilkbahar yağışlarından daha iyi yararlanmasını sağlar; geç ekim verimi ve yağ oranını belirgin şekilde düşürür. Sıraların rüzgâr yönüne paralel olması yatmayı azaltır. Ülkemizde çoğunlukla orobanşa ve mildiyöye dayanıklı hibrit çeşitler ekilir. Hibrit çeşitlerden alınan ürün tohumluk olarak kullanılmaz; ayçiçeği yabancı döllenen bir bitki olduğu için sertifikalı tohum her yıl yenilenmelidir.

Gübreleme

Gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır. Araştırmalara göre en yüksek verim için dekara kuru koşullarda 8, sulu koşullarda 10 kg saf azot ile 7–8 kg fosfor (P₂O₅) yeterlidir. Fosforun tamamı ekimden önce ya da ekimle verilir; azotun tamamı ekimde ya da yarısı ekimde, yarısı boğaz doldurma sırasında verilebilir. Tuzlu ve alkali topraklarda amonyum sülfat, diğer topraklarda üre ya da amonyum nitrat tercih edilir. Topraklarımız genellikle potasyumca zengin olduğu için analiz istemedikçe potasyum verilmez. Her yıl kompoze gübre kullanılan tarlalarda fosfor birikebilir; analiz fosfor gerekmediğini gösteriyorsa yalnız azotlu gübre kullanılmalıdır. Olanak varsa sonbaharda dekara 3–4 ton çiftlik gübresi iyi sonuç verir.

Bakım

Ayçiçeği ekimden ortalama 7 günde çıkar, 15–20 günde 10–15 cm’ye, 25–35 günde 30–35 cm’ye ulaşır; 60–75 günde çiçeklenir ve 90–130 günde hasada gelir.

• Tekleme: Hassas mibzer kullanılmadıysa bitkiler 10–15 cm olunca sıra üzerindeki fazla bitkiler alınır.
• Çapa: İlki tekleme sırasında, ikincisi bitkiler 30–35 cm iken yapılır. Ayçiçeği 30–40 cm’ye ulaşınca toprağı gölgeleyerek otları kendisi bastırır; bu yüzden ilk ayda yapılan ot mücadelesi verimi yüzde 20–30 artırır.
• Boğaz doldurma: Bitkiler 30–35 cm iken çapa, karık açma ve gerekirse ikinci azot uygulamasıyla birlikte yapılır. Çapa ve boğaz doldurma 8–10 cm’den derin olmamalıdır; derin işleme yan kökleri koparır ve su kaybına yol açar.

Sulama

Yıllık yağışı 500–600 mm olan ve bu yağışın yarısı yetişme dönemine düşen yerlerde ayçiçeği sulamasız yetişebilir. Ancak uygun zamanda yapılan sulama, özellikle hibrit çeşitlerde verimi iki katına çıkarabilir: araştırmalara göre susuz koşullarda dekara 125–130 kg alınırken bir sulamayla 250, iki sulamayla 310, üç sulamayla yaklaşık 400 kg alınabilmektedir. Bitki suyun yüzde 20’sini tabla oluşumuna kadar, yüzde 60’ını tabla oluşumu ile çiçeklenme arasında, kalan yüzde 20’sini tane dolumunda kullanır. Üç kritik sulama dönemi şunlardır:

1. Tabla oluşumu (yıldız tabla)Ekimden yaklaşık 50–55 gün sonra, büyüme ucu 5 cm çapında bir tablaya dönüşürken.
2. Çiçeklenme başlangıcıYıldız tabladan yaklaşık 15 gün sonra, kenar çiçekler açıp ortadaki çiçeklere sıra geldiğinde.
3. Süt olumu başlangıcıÇiçeklenmeden yaklaşık 15 gün sonra, taneler sıkıldığında içi süt gibi göründüğünde.

Bitkiler 40–50 cm olana kadar yağmurlama, boylandıktan sonra karık sulama tercih edilir; çiçeklenmede ve hastalıkların yaygın olduğu yerlerde yağmurlama yapılmamalıdır. Tarlada su göllenmemelidir.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Ayçiçeği ekimden 90–130 gün sonra hasada gelir. Yapraklar ve tabla üzerindeki çiçekler kuruyup dökülmüş, tablanın etli kısmı da kurumuşsa hasat zamanı gelmiştir. Hasat biçerdöverle yapılır; tane nemi yüzde 9,5’i geçmemelidir, daha nemli ürün kurutulur. Hasadın gecikmesi kuş zararını ve tane dökülmesini artırır. Biçerdöverin silindir hızı 250–350 devir/dakika civarında tutulmalı; hızı fazla olursa tablalar parçalanıp elekleri tıkar, taneler kırılır. Her 50 m’lik şeritten sonra makinenin arkası kontrol edilerek kayıplar azaltılır.