Soya

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama
• Gelişme dönemleri

İklim ve toprak

Soya sıcak iklim bitkisidir; Mayıs–Eylül arasında günlük ortalama sıcaklığın 25 °C civarında olduğu yerler idealdir. Çimlenme için toprak sıcaklığı en az 8–10 °C olmalı, ama güvenli bir çıkış için 12–13 °C beklenmelidir. 18 °C’nin altındaki ve 40 °C’nin üzerindeki sıcaklıklar gelişmeyi olumsuz etkiler; 29 °C’nin üzerindeki gece sıcaklıkları verimi yüzde 10 kadar düşürebilir. Yetişme dönemi boyunca 550–600 mm suya ihtiyaç duyduğu için bol yağışlı Karadeniz dışında ancak sulanarak yetiştirilebilir.

Çok kumlu topraklar dışında farklı topraklarda yetişir; en uygunu kumlu-killi, humusça zengin, kolay ısınan topraklardır. Durgun su ve sıkışmış toprak sevmez. Tuzluluğa arpa ve buğdaydan hassas, mısırdan dayanıklıdır; özellikle çimlenmede tuza duyarlıdır. Uygun pH 6–6,5’tir; soya bakterisi asitli topraklarda iyi çalışmaz.

Ekim nöbeti

Soya bir baklagildir; köklerindeki bakteriler sayesinde toprağa dekara 7–12 kg kadar azot bırakır ve ekim nöbeti için en uygun bitkilerden biridir. Ege, Akdeniz ve Güneydoğu’da hem ana hem de buğday ve arpadan sonra ikinci ürün olarak; Karadeniz ve Trakya’da ikinci üründe erkenci çeşitlerle yetiştirilebilir. Yer fıstığı gibi başka bir baklagille art arda ekilmemelidir.

Toprak hazırlığı

Ana üründe tarla sonbaharda 20–25 cm derinlikte sürülür; derin işleme toprağı havalandırarak bazı mantar hastalıklarını azaltır. Şubat’ta yağışlardan sonra çıkan otlar kazayağı ya da diskaroyla temizlenir. Nisan sonunda tava gelen toprak diskaroyla yüzlek işlenir, gübre atılır ve tapan çekilerek ekime hazırlanır. Tohum yatağı ince olmalı ve sıkıştırılmalıdır.

İkinci üründe zaman çok dardır. Anız diskaroyla parçalanıp toprağa karıştırılır, tarla salma sulanır, 5–6 gün sonra tava gelince 15–20 cm işlenip diskaro ve tapanla hazırlanır. Araştırmalar en az toprak işlemeyle ya da doğrudan anıza ekimle daha yüksek verim alındığını göstermektedir. Ekimden sonra sulama, kaymak tabakası oluşturduğu için ancak zaman darlığında tercih edilmelidir.

Ekim

• Ekim zamanıAna ürün: Nisan ortasından itibaren; geççi çeşitler Nisan’da, erkenciler Mayıs ortasına kadar. İkinci ürün: hububat hasadından hemen sonra, Haziran içinde; en geç Temmuz’un ilk haftası
• SıklıkDekarda 40–45 bin bitki; sıra arası 60 cm (makineye göre 40–70), sıra üzeri ana üründe 5, ikinci üründe 3–4 cm
• Ekim derinliğiTavlı toprağa 3–4 cm
• Tohum miktarıZamanında ekimde dekara 7–8 kg, geciken ekimde 8–10 kg; m²’ye 35–40, gecikmede 45–50 tohum

Geciken ekim verimi, bitki boyunu ve ilk bakla yüksekliğini azaltır, hasadı geciktirir. Çukurova ve Akdeniz’de geççi, kuzeye gidildikçe ve ikinci üründe erkenci çeşitler seçilmelidir. Tohumlukta çimlenme en az yüzde 75–80 olmalı; buruşuk, çatlak ve yeşil kalmış taneler kullanılmamalıdır. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün Umut-2002 çeşidi ana üründe 350–390, ikinci üründe 300–380 kg/da verim vermektedir.

Gübreleme

Bakteri aşılaması: Soya ilk kez ekilecek tarlalarda tohum mutlaka soya bakterisiyle (Bradyrhizobium japonicum) aşılanmalıdır; 100 kg tohuma 1 kg bakteri yeterlidir. Aşılama gölgede yapılmalı, tohumlar ıslatılmamalı ve güneşte bekletilmeden hemen ekilmelidir; doğrudan güneşte birkaç dakika bile bakterileri öldürebilir. Çıkıştan 2–3 hafta sonra sökülen bitkilerin köklerinde içi pembe 5–10 yumru görülmelidir. Yumru yoksa ya da içi yeşil veya siyahsa, sulamadan önce dekara 20 kg amonyum nitrat ya da 10 kg üre verilir.

Taban gübresi: İlk gelişme için dekara 2,5–3 kg azot ve 6 kg fosfor yeterlidir; bu yaklaşık 13–15 kg DAP’a karşılık gelir. Fosfor en geç ekimle birlikte kök derinliğine verilmelidir. Fazla azot kök yumrularını azaltır ve bakterileri tembelleştirir. Topraklarımız potasyumca zengin olduğu için potasyum önerilmez; üst gübreye çoğunlukla gerek yoktur.

Bakım

Soya ilk gelişmede yabancı otlardan çok etkilenir. Bitkiler 15–20 cm boylanınca sıra araları freze ya da kültivatörle işlenir, sıra üzerindeki otlar elle alınır; birinci ya da ikinci sulamadan sonra da ara çapa yapılır. Çapalarken boğaz doldurma yapılmamalıdır; aksi hâlde ilk bakla yüksekliği düşer ve biçerdöverde kayıp artar.

Sulama

Soya tava usulü sulanır; tava genişliği biçerdöver tablasına göre ayarlanmalıdır. Sulama zamanı, yaprakların pörsüyüp matlaşmasından anlaşılır.

1. Birinci suBitkiler 8–10 cm boydayken. Geç kalınırsa bitki kısa kalır, ilk baklalar çok aşağıda bağlanır ve hasat kaybı artar.
2. İkinci suİlk çiçekler görüldüğünde.
3. Üçüncü suBaklalar şişmeye başladığında. Çiçeklenme ve özellikle bakla oluşumu, suya en çok ihtiyaç duyulan dönemdir.
4. Dördüncü suGerekirse üçüncü sudan 10–15 gün sonra.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Hasat, yapraklar sararıp döküldükten 4–5 gün sonra başlar ve kısa sürede bitirilmelidir; ekim zamanına ve çeşide göre Eylül–Ekim aylarına denk gelir. Tane nemi yüzde 13–14 iken biçerdöverle hasat edilir: daha nemli tane zedelenir, daha kuru tane çatlar ya da dökülür. Biçim yüksekliği alt baklaları alacak şekilde ayarlanmalı, sık üründe makine yavaşlatılmalıdır. Verim normal koşullarda ana üründe dekara 300–400, ikinci üründe 250–350 kg’dır.

Uzun süre saklanacak soyada nem yüzde 13’ün altına indirilmelidir. Kurutma gölgede yapılmalıdır; doğrudan güneş taneleri çatlatır. Depo sıcaklığı 20 °C’nin, bağıl nem yüzde 60’ın altında tutulmalı; yığın 30–40 cm’yi geçmemeli ve ara sıra karıştırılmalıdır.

Gelişme dönemleri

Soyanın gelişimi uluslararası olarak vejetatif (V) ve generatif (R) dönemlerle tanımlanır. Sulama, gübreleme ve ilaçlama kararlarında bu dönemleri bilmek önemlidir; örneğin bitki çimlenmede tuzluluğa hassasken sonra daha dayanıklı hâle gelir, su ihtiyacı ise çiçeklenme ve bakla dolumunda en yüksektir.

1. VE ve VC: Çıkış ve çenekÇenek yapraklar toprak yüzüne çıkar, ardından ilk tek yapraklar açılır.
2. V1, V2 … Vn: Boğum dönemleriHer yeni açılan üçlü yaprakla bir V dönemi ilerler.
3. R1–R2: ÇiçeklenmeGövdede ilk çiçeğin görülmesi ve tam çiçeklenme.
4. R3–R4: Bakla oluşumuÜst boğumlarda bakla bağlama ve baklaların tam boya ulaşması.
5. R5–R6: Tane dolumuBaklada tanenin oluşması ve baklayı doldurması; suya en hassas dönemdir.
6. R7–R8: OlgunlukBaklaların olgunluk rengini alması ve tam olgunluk; hasada hazırlık.