Buğday

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Sulama
• Yabancı otlar
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama
• Gelişme dönemleri

İklim ve toprak

Buğday serin iklim tahılıdır ve gelişmenin başında serin, nemli havadan hoşlanır. Çimlenme ve kardeşlenme döneminde 5–10 °C sıcaklık ve yüzde 60 civarında nem, sapa kalkmada ise 10–15 °C ve yüzde 65 nem uygundur. Başaklanmadan hemen önce nemin yüksek olması verimi artırırken, döllenmeden sonra sıcak ve kuru hava tane kalitesini yükseltir.

Gelişme dönemine iyi dağılmış yaklaşık 500 mm yağış en yüksek verim için yeterlidir; bazı çeşitler 250 mm yağış alan alanlarda da yetişebilir. En uygun topraklar derin, drenajı iyi, killi-tınlı topraklardır. Makarnalık buğday, ekmekliğe göre daha fakir topraklarda yetiştirilebilir. Kışa dayanıklılık çeşitten çeşide değiştiği için, bölgede denenmiş çeşit seçmek don zararını azaltır.

Ekim nöbeti

Aynı tarlaya üst üste buğday ekmek toprağı yorar ve hastalıkları çoğaltır. Baklagiller ve çapa bitkileriyle dönüşüm yapılmalıdır. Örnek nöbetler: ayçiçeği → buğday → baklagil → mısır veya şeker pancarı → mısır → buğday → baklagil. Kurak bölgelerde buğday–nadas sistemi yaygındır.

Toprak hazırlığı

Nadas uygulanan kurak ve yarı kurak bölgelerde amaç, yabancı otları yok edip toprakta suyu biriktirmektir. Burada toprağı devirmeden alttan işleyen kazayağı gibi aletler tercih edilir. Her yıl ürün alınan sulu ya da nemli alanlarda ise hasattan sonra toprak gölge tavındayken 15–20 cm derinlikte sürülür, ekimden önce kazayağı ve tırmıkla tohum yatağı hazırlanır.

Çok ıslak tarla işlenmemelidir; çamurken sürülen toprak kuruyunca kesekleşir. Eğimli arazide sürüm ve ekim eğime dik yapılarak erozyon önlenir.

Ekim

• Ekim zamanıToprak sıcaklığı 8–10 °C olduğunda. Trakya’da 15 Ekim–15 Kasım, kıyı bölgelerde 15 Kasım–15 Aralık, İç Anadolu’da daha erken
• Ekim derinliğiGenel olarak 4–6 cm; kışlık ekimde 5–6, yazlık ekimde 3–4 cm
• Tohum miktarıGenel olarak dekara 20–25 kg; Trakya ve Marmara’da 16–18 kg yeterli bulunmuştur
• Sıra arası15–20 cm, mibzerle

Gereğinden sık ekim zarar verir: Trakya’daki araştırmalara göre bu bölgede dekara 20 kg’ın üzerinde tohum kurak yıllarda başakların zayıf kalmasına, yağışlı yıllarda kök hastalıkları ve yatmaya yol açar. Sertifikalı tohumluk kullanımı tek başına verimi belirgin şekilde artırabilir. Tohumluk ekimden önce sürme, rastık ve ekin kambur böceğine karşı ilaçlanmalıdır.

Gübreleme

Gübre miktarı toprak analizine göre belirlenmelidir. Analiz yapılmamışsa genel öneri dekara 12 kg saf azot ve 6 kg fosfordur (P₂O₅); Trakya’da kuru koşullarda 12, sulu koşullarda 14 kg azot yeterli bulunmuştur.

• Fosfor: Tamamı ekimden önce ya da ekimle birlikte verilir. Topraktan kaybolmadığı için analiz istemiyorsa her yıl vermek gereksiz masraftır.
• Azot: Bölünerek verilir. Bir kısmı ekimde, kalanı kardeşlenme ve sapa kalkma döneminde (Şubat sonu–Nisan başı) üst gübre olarak uygulanır.
• Potasyum: Ancak analiz gerekli gösterirse verilir.
• Gübre seçimi: Tuzlu ve alkali topraklarda ekimde amonyum sülfat tercih edilir.

Yaprak gübreleri, soğuk ve ıslak toprakta görülen mikro besin eksikliklerinde yardımcı olabilir, ancak toprağa verilen gübrenin yerini tutmaz.

Sulama

Buğday çoğunlukla sulamasız yetiştirilir. Ekimden sapa kalkmaya kadar su ihtiyacı düşüktür; sapa kalkmayla artar, başaklanmada en yüksek düzeye çıkar ve tane dolumu boyunca sürer. Sulama imkânı varsa sapa kalkma ve süt olum dönemlerinde birer su verilir. Kurak geçen bir ilkbaharda bu iki sulama, verimi kuru koşullara göre iki katından fazla artırabilir. Göllendirmekten ve tuzlu sulardan kaçınılmalıdır.

Yabancı otlar

Mücadele, yabancı otlar 2–4 yapraklıyken erken dönemde yapıldığında verim yüzde 20–30 artar. Temiz tohumluk, ekim nöbeti ve tarla kenarlarının temizliği kültürel önlemlerin başında gelir. Geniş yapraklı otlara karşı ilaçlama, buğday kardeşlenmeyi bitirip sapa kalkmadan önce, bitkiler 15–20 cm boydayken yapılır. Kardeşlenme öncesinde ve başaklanma–çiçeklenme döneminde ilaçlama yapılmamalıdır. Uygulama 8–18 °C’de, rüzgârsız ve yağışsız bir günde yapılmalıdır; rüzgârda ilaç komşu bağ, bahçe ve yazlık ürünlere taşınabilir. Yabani yulaf, delice, kuşotu ve tilkikuyruğu gibi dar yapraklılar için ayrı ilaç gerekir.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Hasat, bölgeye göre Mayıs ile Ağustos ortası arasında, bitki tamamen saman rengini alıp tane sertleştiğinde yapılır. Biçerdöverle hasat için en uygun tane nemi yüzde 13–15’tir. Erken hasat ürünü kurutmayı gerektirir, geç hasat ise dökme kayıplarını artırır. Yazın yağış alan Karadeniz kıyısında hasat gecikirse taneler başakta çimlenebilir ve tohumluk ile ekmeklik kalitesi bozulur.

Depolanacak buğdayın nemi yüzde 13’ü geçmemeli, depo temiz, serin ve havadar olmalıdır. Uzun süreli depolamada ambar zararlılarına karşı önlem alınır.

Gelişme dönemleri

1. Çimlenme ve çıkışTohumdan kökçük ve koleoptil çıkar.
2. KardeşlenmeAna sapın dibinden yan sürgünler oluşur.
3. Sapa kalkmaBoğumlar uzar, bitki boylanır; su ve besin ihtiyacı hızla artar.
4. Başaklanma ve çiçeklenmeBaşak bayrak yaprağından çıkar, döllenme olur.
5. OlumTane süt, hamur, sarı ve tam olum aşamalarından geçer.