Taksonomi
- Alem
- Plantae
- Sınıf
- Liliopsida (tek çenekliler)
- Takım
- Poales
- Familya
- Poaceae (Gramineae)
- Cins
- Hordeum
- Kültür arpası
- H. vulgare L.
- Yabani ata
- H. vulgare ssp. spontaneum
Kültür arpası diploit bir bitkidir (2n = 14). Başak ekseninin her boğumunda üç başakçık bulunur; bunlardan kaçının tane bağladığı, arpanın sıra sayısını belirler.
Başak tipine göre arpalar
Önemi ve tarihçesi
Arpa, yaklaşık 10.500 yıl önce Güneydoğu Anadolu’yu, Mezopotamya’yı ve Doğu Akdeniz kıyılarını kapsayan Bereketli Hilal’de kültüre alındı. Yabani atası olan H. vulgare ssp. spontaneum ilk olarak Türkiye’de tanımlanmıştır ve insanlar bu yabani arpayı kültüre almadan çok önce de topluyordu. Diyarbakır’daki Çayönü ve Malatya’daki Cafer Höyük gibi Anadolu’nun neolitik yerleşimlerinde kültür arpası kalıntıları bulunmuştur.
Sümerlerde arpa hem besin hem de ücret ve değer ölçüsüydü; işçilerin payları arpayla ödenirdi. Bilinen en eski bira tarifleri de Sümer tabletlerinde, arpa ekmeğinin mayalanmasıyla anlatılır. Romalı yazar Plinius’un aktardığına göre, Roma’da gladyatörlere arpa ağırlıklı beslendikleri için “hordearii”, yani arpa yiyenler denirdi. Türkçede “arpa” sözcüğü ilk kez 9. yüzyıla ait Karabalgasun Yazıtı’nda geçer.
Bugün arpa, kuraklığa ve tuzluluğa buğdaydan daha dayanıklı olduğu için kıraç alanların güvencesidir. Dünyada üretiminin büyük kısmı hayvan yemi olarak kullanılır; yem değeri mısırın yaklaşık yüzde 95’i kadardır. İkinci önemli kullanım alanı malt sanayisidir. Türkiye’de ise üretimin büyük çoğunluğu yemlik arpadır: TÜİK verilerine göre 2025’te biralık arpanın payı yalnızca yüzde 3’tür.
Üretim değerleri
Dünyada üretim
Dünya üretimi, 1994–2024 (milyon ton)
1994'ten bu yana dünya üretimi yüzde 12 azaldı. Dekara verim 223 kg'dan 322 kg'a çıktığı hâlde ekim alanının yüzde 39 daralması üretimi düşürdü.
Kıtalara göre üretim payı
En çok üreten 10 ülke (1994–2024 ortalaması, milyon ton)
Sıralama, tek bir yılın dalgalanmasından etkilenmemesi için son 31 yılın ortalamasına göre yapılmıştır. Türkiye bu sıralamada 8. sırada.
Türkiye’de üretim
Türkiye üretimi, 2004–2025 (milyon ton)
Biralık Yemlik ve diğer
2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 26 azaldı. 2025 üretiminin yüzde 3’ü biralık, yüzde 97’si yemlik ve diğer arpadır. Bunlara ek olarak 2025’te 284 bin dekar alandan yeşil ot olarak 579 bin ton hasat yapıldı.
Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)
%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri
En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)
İlk üç il, arpa üretiminin yüzde 25’ini tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.
Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.
Besin değerleri
Kavuzlu arpa tanesinin 100 gramındaki değerler. Kavuz nedeniyle diyet lifi serin iklim tahılları içinde en yüksek değerdedir. Tiamin (B1 vitamini) bakımından da diğerlerinin önündedir.
Mineraller (100 g)
| Kalsiyum | 33 | mg |
| Demir | 3,6 | mg |
| Magnezyum | 133 | mg |
| Fosfor | 264 | mg |
| Potasyum | 452 | mg |
| Sodyum | 12 | mg |
| Çinko | 2,77 | mg |
| Bakır | 0,498 | mg |
| Mangan | 1,94 | mg |
| Selenyum | 37,7 | µg |
Vitaminler (100 g)
| Tiamin (B1) | 0,646 | mg |
| Riboflavin (B2) | 0,285 | mg |
| Niasin (B3) | 4,6 | mg |
| B6 vitamini | 0,318 | mg |
| Folat | 19 | µg |
| E vitamini | 0,57 | mg |
Serin iklim tahıllarıyla karşılaştırma (100 g tanede)
Protein (g)
Diyet lifi (g)
Kaynak: USDA FoodData Central (SR Legacy, FDC 170283). Değerler 100 g çiğ tane içindir; çeşit, yetiştirme koşulu ve analiz yöntemine göre değişebilir.
Yetiştiricilik
İklim ve toprak
Arpa fazla soğuk ve fazla sıcak olmayan, nemli yerlerde en iyi gelişir; sıcaklığın 0 °C’nin altına inmediği, 18–20 °C’yi aşmadığı ve bağıl nemin yüzde 70–80 olduğu yerler idealdir. Uzun gün bitkisidir ama farklı gün uzunluklarına uyum sağlar. Tahıllar içinde en çok kardeşlenenlerdendir; normal koşulda 5–8 kardeş verir. Buğdaydan daha az su ister ve daha erken olgunlaşır.
En uygun topraklar organik maddece zengin, milli, havalanması ve nem durumu iyi, nötre yakın topraklardır.
Ekim nöbeti
Arpayı buğdaydan önce ya da sonra veya üst üste ekmekten kaçınılmalıdır. Kuru koşullarda arpa–nadas veya arpa–mercimek–buğday–mercimek; sulu koşullarda mısır, ayçiçeği, sebze, fiğ ve korunga gibi bitkilerle dönüşüm yapılabilir.
Toprak hazırlığı
Arpa–nadas sisteminde hasattan sonra tarla işlenmeden kışa bırakılır; ilkbaharda toprak tava gelince derin sürülür, sonbaharda diskaro, tırmık ve tapanla tohum yatağı hazırlanır. Mercimekten sonra ekilecekse sürüm hasattan hemen sonra gölge tavında yapılır. Sulu alanlarda önbitki artıkları parçalanıp toprağa karıştırıldıktan sonra kesekler kırılır ve tapanla düzgün bir tohum yatağı elde edilir.
Ekim
- Ekim zamanıEge’de yazlık çeşitler için 15 Kasım–15 Aralık; kışlık ve alternatif çeşitler daha erken ekilebilir
- Ekim derinliğiKışlıkta 4–6 cm, yazlıkta 3–4 cm
- Tohum sıklığım²’ye kışlıkta 300–350, yazlıkta 350–400 tohum
- Tohum miktarıKuruda dekara 14–16 kg, suluda 12–14 kg; mibzerle ekimde biraz azaltılır
Kardeşlenmenin yüksek olduğu taban ve sulu arazilerde daha seyrek ekim yapılabilir. Ekim mümkünse mibzerle yapılmalıdır.
Tohum miktarı hesaplayıcı
Gübreleme
Gübreleme genel olarak buğdaya benzer ve toprak analizine dayanmalıdır. Genel öneri kuru koşullarda dekara 5–6 kg azot ve 7–9 kg fosfor (P₂O₅), sulu koşullarda 12–14 kg azot ve 10–12 kg fosfordur. Fosforun tamamı ekimde mibzerle banda, azotun yarısı ekimde, diğer yarısı kardeşlenmenin başında verilir.
Sulama
Arpanın su ihtiyacı buğdaydan azdır ve birçok bölgede sulama gerekmez. Yağış yetersizse ilk su sapa kalkmada, ikinci su süt olumunda verilir; tek su verilecekse süt olum dönemi seçilir.
Yabancı otlar
Arpa dar yapraklı bir bitki olduğu için yabani yulaf, kuşotu, delice ve tilkikuyruğu gibi dar yapraklı otlarla mücadele daha zor ve pahalıdır. Yabani hardal, pıtrak, sarıot ve papatya başlıca geniş yapraklı otlardır. Mücadele, otlar 3–5 yapraklıyken ve ota uygun ruhsatlı ilaçla yapılmalıdır.
Hastalık ve zararlılar
Genç yapraklarda damarlar arasında açık renkli şeritler belirir, sonra kahverengileşip boyuna yırtılır. Tohumla taşınır; tohum ilaçlaması ihmal edilirse kayıp çok yüksek olur.
Yapraklarda önce sulanmış görünümlü, sonra ortası gri-beyaz, kenarı koyu lekeler oluşur. Ilık ve yağışlı ilkbahar hastalığı artırır.
Tanelerin içi siyah, katı rastık kitlesiyle dolar. Tohum ilaçlamasıyla önlenir.
Başak siyah toz kitlesine dönüşür. Etmen tohumun içinde olduğundan sertifikalı tohum, dayanıklı çeşit ve ekim nöbeti önemlidir.
Buğdaydaki gibi sararma, kökboğazında kararma ve boş başaklara yol açar.
Arpa başta olmak üzere tahıllarda zarar yapar; bulunduğu bölgelerde il müdürlüğünün uyarılarını takip edin.
Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.
Hasat ve depolama
Hasat, tane nemi yüzde 13’ün altına düştükten sonra yapılmalıdır. İyice kurumadan biçilen arpada kavuzlar renk atar ve kalite düşer. Orak ya da tırpanla hasatta başakların kırılmaması için sabahın çiğli saatleri seçilir. Biralık arpada biçerdöverin taneyi kırmayacak şekilde ayarlanması önemlidir.
Depo kuru, havadar ve aydınlık olmalı, ürün nemi yüzde 13’ün altında tutulmalıdır. Sıcaklık 15 °C’nin altına indiğinde ambar zararlılarının faaliyeti azalır. Kızışmayı önlemek için ürün yabancı tohumdan temizlenmelidir.
Kaynaklar
- FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: 2 Ekim 2026).
- TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026).
- USDA. FoodData Central (erişim: 2 Ekim 2026).
- İmamoğlu, A. ve Sarı, N. Arpa Yetiştiriciliği. Çiftçi Broşürü No: 125. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü, İzmir.
- T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (2016). Hububat. Çiftçi Eğitim Serisi. Ankara.
- T.C. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı. Hububat Hastalıkları Zirai Mücadele Teknik Talimatları.