Darı (Panicum miliaceum L. ve diğerleri) | Ziraatçıyız Tarla Bitkileri

Taksonomi

Alem: Plantae
Sınıf: Liliopsida (tek çenekliler)
Takım: Poales
Familya: Poaceae (Gramineae)
Kum darısı: Panicum miliaceum L.
Cin darısı: Setaria italica (L.) P. Beauv.
İnci darısı: Pennisetum glaucum (L.) R. Br.

“Darı” tek bir bitkinin değil, farklı cinslere ait küçük taneli tahılların ortak adıdır. FAO istatistikleri de bu türleri tek başlık altında toplar. Çiçek durumu sapın ucunda karışık salkımdır; darı normalde kendine döllenir. Bin dane ağırlığı türe göre 8–40 g, kum darısında yalnızca 6–8 g’dır.

Başlıca darılar

Kum darısıTürkiye’de en çok bilinen darıdır. Yaklaşık 90 günde olgunlaşır, sarkık ve dağınık bir salkım oluşturur.

Cin darısıTilkikuyruğunu andıran sık ve silindir biçimli bir salkımı vardır; tane ve kuş yemi için ekilir.

İnci darısıDünyada en geniş alanda ekilen darıdır; Afrika’nın Sahel kuşağının ve Hindistan’ın kurak bölgelerinin bitkisidir.

Önemi ve tarihçesi

Darılar insanlığın en eski tahılları arasındadır. Kum darısının Doğu Asya’da çok erken dönemlerde kültüre alındığı düşünülür; Orta Asya’da Tanrı Dağları eteklerindeki arkeolojik kazılarda da kum darısı tohumları bulunmuştur. Darı binlerce yıldır Afrika ve Asya’da, Orta Çağ’ın sonuna kadar da Avrupa’da insanların temel besinlerinden biri oldu.

Türk kültüründe darının izleri hâlâ yaşar: boza ve bazı yörelerde şıra darıdan yapılır. “Darısı başına”, “arpa ektim darı çıktı”, “serçeden korkan darı ekmez” gibi deyimler de bu eski bağın göstergesidir.

Bugün Türkiye’de darı ekimi çok azalmıştır; TÜİK verilerine göre ekim alanı 2004’ten bu yana dörtte bire inmiş, üretimin büyük kısmı Muğla, İzmir ve Diyarbakır’da yapılmaktadır. Kısa yetişme süresi ve kuraklığa dayanıklılığı nedeniyle, iklim değişikliğiyle birlikte yem ve gıda bitkisi olarak yeniden ilgi görmektedir. Glutensizdir ve tanesi uzun süre bozulmadan saklanabilir.

Üretim değerleri

Dünyada üretim

30,9milyon ton dünya üretimi (2024)

30,7milyon hektar hasat alanı (2024)

101kg/da dünya ortalama verimi (2024)

Dünya üretimi, 1994–2024 (milyon ton)

1994'ten bu yana dünya üretimi yüzde 10 arttı; dekara verim 73 kg'dan 101 kg'a çıktı. 2024 yılı dünya değerleri FAO tahminidir.

Kıtalara göre üretim payı

Asya49%
Afrika47%
Avrupa3%
Amerika1%
Okyanusya0%

En çok üreten 10 ülke (1994–2024 ortalaması, milyon ton)

Hindistan11,1
Nijerya4,2
Nijer2,9
Çin2,2
Mali1,3
Sudan (2012 sonrası)1,2
Burkina Faso0,96
Senegal0,70
Etiyopya0,64
Sudan (2011’e kadar)0,61

Sıralama, tek bir yılın dalgalanmasından etkilenmemesi için son 31 yılın ortalamasına göre yapılmıştır. Türkiye bu dönemin ortalamasında ilk 10'un dışında kalıyor.

Türkiye’de üretim

3,9bin ton dane üretimi (2025)

10,4bin dekar ekilen alan (2025)

383kg/da ortalama verim (2025)

Türkiye üretimi, 2004–2025 (bin ton)

2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 4 arttı.

Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)

%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri

En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)

Muğla%66,3
İzmir%9,1
Diyarbakır%7,9
Eskişehir%5,5
Kahramanmaraş%5,5
Kütahya%3,2
Aydın%0,8
Şanlıurfa%0,5
Mardin%0,5
Konya%0,2

İlk üç il, darı üretiminin yüzde 83’ünü tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.

Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.

Besin değerleri

Darı tanesinin 100 gramındaki değerler. Sıcak iklim tahılları içinde protein, diyet lifi, folat ve bakır bakımından en zengin olanıdır. Kayıt, türü belirtilmemiş genel bir darı kaydıdır.

378kcal enerji

72,8 gkarbonhidrat

11,0 gprotein

8,5 gdiyet lifi

4,2 gyağ

Mineraller (100 g)

Kalsiyum	8	mg
Demir	3,01	mg
Magnezyum	114	mg
Fosfor	285	mg
Potasyum	195	mg
Sodyum	5	mg
Çinko	1,68	mg
Bakır	0,75	mg
Mangan	1,63	mg
Selenyum	2,7	µg

Vitaminler (100 g)

Tiamin (B1)	0,421	mg
Riboflavin (B2)	0,29	mg
Niasin (B3)	4,72	mg
B6 vitamini	0,384	mg
Folat	85	µg
E vitamini	0,05	mg

Sıcak iklim tahıllarıyla karşılaştırma (100 g tanede)

Protein (g)

Darı11,0
Sorgum10,6
Mısır9,4
Esmer pirinç7,5

Diyet lifi (g)

Darı8,5
Mısır7,3
Sorgum6,7
Esmer pirinç3,6

Kaynak: USDA FoodData Central (SR Legacy, FDC 169702). Değerler 100 g çiğ tane içindir; çeşit, yetiştirme koşulu ve analiz yöntemine göre değişebilir.

Yetiştiricilik

Bölgeye göre değişirAşağıdaki tarih ve miktarlar araştırma enstitülerinin genel önerileridir. Kendi tarlanız için toprak analizi yaptırın, il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

İklim ve toprak

Darılar tropik kökenli olsa da ılıman iklime iyi uyum sağlamıştır. Tohum 8–12 °C’de çimlenir, gelişme için en uygun sıcaklık 24–27 °C’dir. Derine inen kökleri sayesinde kurağa dayanıklıdır: kuraklıkta gelişmesi durur, yağışla birlikte hızla devam eder. Yetişme süresi yaklaşık 90 gün olduğu için suyun kıt olduğu yerlerde ve ikinci üründe değerlidir. Dona hassastır; özellikle iki yapraklı ve kardeşlenme döneminde soğuktan zarar görebilir.

Toprak bakımından seçici değildir; çok verimsiz topraklarda bile yetişebilir, tuzlu ve ağır topraklara uyum sağlar. En yüksek verim kumlu-killi ve organik maddece zengin topraklarda alınır. Drenajı kötü tarlalarda iyi gelişmez.

Ekim nöbeti

Kısa yetişme süresi nedeniyle tahıl hasadından sonra ikinci ürün olarak ya da başka bir ekimin zarar gördüğü tarlalarda hızlı yem elde etmek için ekilebilir.

Toprak hazırlığı

Darı daha çok yağışı az bölgelerde ekildiği için toprak hazırlığında asıl amaç nemi korumaktır. Kuru tarım bölgelerinde ilkbaharda yüzlek işleme yapılır; nemli bölgelerde sonbaharda ya da ilkbaharda derin sürülür. Ekimden önce tırmık veya diskaroyla yüzey düzeltilir ve yabancı otlar iyice temizlenir.

Ekim

Ekim zamanıMısır ekiminden yaklaşık iki hafta sonra, toprak 13–15 °C olunca
Ekim derinliği1–3 cm
Sıra arasıTane için 20–100 cm arasında; sulu koşulda daha dar
Tohum miktarıDekara 2–8 kg; tohum çok küçüktür (bin dane 6–8 g)

En iyi yöntem mibzerle sıraya ekimdir; yeşil ot ya da saman için serpme ekim de yapılabilir. Konya’da sulu koşullarda yapılan bir denemede kum darısı dekara 2, 4, 6 ve 8 kg tohumla ekilmiş; en yüksek tane verimi (505 kg/da), yeşil ot (3.367 kg/da) ve kuru ot verimi (1.070 kg/da) 8 kg tohumda alınmıştır.

Tohum miktarı hesaplayıcı

Bin dane ağırlığı (g)

m²'ye tohum sayısı

Çimlenme (%)

Saflık (%)

Hesap: bin dane ağırlığı × m²'ye tohum × 10 ÷ (çimlenme × saflık). Darıda m²’ye yaklaşık 500 tohum hedeflenebilir.

Bakım

Çıkıştan önce kaymak tabakası oluşursa tırmıkla kırılmalıdır. Darının ilk gelişmesi zayıf olduğundan yabancı otlarla rekabet edemez; ilk dönemde otlar çapayla temizlenmelidir. Serpme ekilen darıda bitkiler 10–15 cm olunca seyreltme yapılır.

Gübreleme

Gübreleme mısıra benzer, ancak sulama yoksa gübre vermek genellikle ekonomik değildir. Dekardan 200 kg tane hedefleniyorsa 6 kg azot ve 6 kg fosfor önerilir; miktarı toprak analizine göre belirlemek en doğrusudur.

Sulama

Kurağa dayanıklı olsa da imkân varsa mutlaka sulanmalıdır; sulama gelişmeyi hızlandırır ve verimi belirgin şekilde artırır. Sulanan alanlarda sıra arası daraltılır ve birim alana daha fazla tohum atılır.

Yabancı otlar

Darının en kritik dönemi ilk gelişmedir. Temiz tohum yatağı ve erken çapa, yabancı otla mücadelenin temelidir. Türkiye’de darı için ruhsatlı ilaç bulunmamaktadır.

Hastalık ve zararlılar

Darıda ciddi hastalık sorunu azdır. Olgunlaşma döneminde kuş zararı önemli olabilir; bu yüzden hasat geciktirilmemelidir.

Hasat ve depolama

Tane için yetiştirilen darı, salkımlar iyice kuruduğunda ve tane nemi yüzde 12–13’e indiğinde hasat edilir; daha nemli ürün depoda kızışır. Kısa boylu çeşitler biçerdöverle, uzun boylular elle biçilir ve demetler kurutulduktan sonra harmanlanır. Yem için yetiştirilen darı sarı olumda salkımlarıyla birlikte biçilir. Darı diğer tahıllardan daha uzun süre bozulmadan saklanabilir.

Kaynaklar

FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: 2 Ekim 2026).
TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026).
USDA. FoodData Central (erişim: 2 Ekim 2026).
T.C. Millî Eğitim Bakanlığı (2012). Sıcak İklim Tahılları Yetiştiriciliği 1. Tarım Teknolojisi modülü, Ankara.
Aslandağ, Y. ve Acar, R. (2025). Kum darıda (Panicum miliaceum L.) farklı tohum miktarı uygulamasının ot ve tane verimine etkisi. Ulusal Çevre Bilimleri Araştırma Dergisi, 8(1): 25–33.
Kaya, Y. (2024). Sorgum ve Darılar. Ders sunusu.