Sorgum (Sorghum bicolor (L.) Moench) | Ziraatçıyız Tarla Bitkileri

Taksonomi

Alem: Plantae
Sınıf: Liliopsida (tek çenekliler)
Takım: Poales
Familya: Poaceae (Gramineae)
Cins: Sorghum
Kültür sorgumu: S. bicolor (L.) Moench
Kromozom: 2n = 20

Kültürü yapılan tek yıllık sorgumların tamamı tek bir tür, Sorghum bicolor altında toplanır. Eskiden alt tür, varyete ya da ırk olarak verilen yüzlerce ad, güncel sınıflandırmada geçerli kabul edilmemekte; bunlar aynı türün farklı tipleri sayılmaktadır. Sorgum, mısır gibi C4 bitkisidir; bu da sıcak ve güneşli koşullarda fotosentezi verimli yapmasını sağlar.

Kullanım amacına göre sorgum tipleri

Tane sorgumKısa boylu (genelde 120–150 cm); gıda, yem ve biyoetanol için.

Silaj ve biyokütle sorgumuBoyu 4 m’ye, bazen 6 m’ye ulaşır; yüksek yeşil ot verimi.

Şeker sorgumSapında şeker depolar; silaj, şurup ve biyoetanol için.

Sorgum × sudan otuİnce saplı, çok kardeşlenen, birden fazla biçilebilen ot tipleri.

Süpürge darısıUzun, sert salkım dallarından süpürge yapılan tip.

Önemi ve tarihçesi

Sorgumun gen merkezi Kuzeydoğu Afrika’da, Sudan ve Etiyopya çevresidir. Başlangıçta tropik kuşağa uyumlu, uzun boylu ve gün uzunluğuna duyarlı bir bitkiydi. Doğal ve yapay seleksiyonla kısa boylu ve gün uzunluğuna duyarsız tipler ortaya çıkınca ılıman bölgelere de yayıldı.

Bugün Afrika ve Hindistan’da temel insan gıdasıdır; Amerika, Avrupa ve Avustralya’da ise ağırlıklı olarak hayvan yemi olarak yetiştirilir. Glutensiz olması nedeniyle sağlıklı beslenmede de ilgi görmektedir. Tanesindeki tanen ve yeşil aksamındaki prusik asit (HCN) gibi bileşikler bitkiyi kuş ve zararlılardan korur, ancak besleme değerini düşürebilir; modern çeşitlerde bu bileşikler büyük ölçüde azaltılmıştır.

Türkiye’de sorguma eskiden kocadarı denirdi. Diyarbakır yöresinde 1980’li yıllarda birkaç bin hektarlık tane sorgum ekimi vardı, ancak bu alan giderek azaldı. Bugün tane sorgum neredeyse hiç ekilmezken, silaj ve yeşil ot sorgumu hızla yayılmaktadır. Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü tane, silaj ve şeker sorgum çeşitleri geliştirmektedir.

Üretim değerleri

Dünyada üretim

64,3milyon ton dünya üretimi (2024)

44,3milyon hektar hasat alanı (2024)

145kg/da dünya ortalama verimi (2024)

Dünya üretimi, 1994–2024 (milyon ton)

1994'ten bu yana dünya üretimi yüzde 5 arttı; dekara verim 138 kg'dan 145 kg'a çıktı. 2022, 2023 ve 2024 yılları dünya değerleri FAO tahminidir.

Kıtalara göre üretim payı

Afrika40%
Amerika38%
Asya18%
Okyanusya3%
Avrupa1%

En çok üreten 10 ülke (1994–2024 ortalaması, milyon ton)

ABD10,9
Nijerya7,2
Hindistan6,5
Meksika5,7
Sudan (2012 sonrası)4,3
Sudan (2011’e kadar)3,7
Etiyopya3,1
Çin3,0
Arjantin2,8
Avustralya1,8

Sıralama, tek bir yılın dalgalanmasından etkilenmemesi için son 31 yılın ortalamasına göre yapılmıştır. Türkiye bu dönemin ortalamasında ilk 10'un dışında kalıyor.

Türkiye’de üretim (yeşil ot)

220bin ton yeşil ot üretimi (2025)

47,3bin dekar ekilen alan (2025)

4.670kg/da ortalama verim (2025)

Türkiye üretimi, 2012–2025 (bin ton)

2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 34 arttı. Türkiye’de sorgum neredeyse yalnızca yeşil ot için ekilir: 2025’te dane sorgum yalnızca 94 dekarda ekilmiş ve 83 ton ürün alınmıştır.

Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)

%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri

En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)

Çanakkale%19,4
İzmir%9,3
Antalya%8,3
Bartın%8,2
Aydın%6,9
Bursa%5,0
Kayseri%4,7
Konya%4,6
Balıkesir%3,5
Adana%3,4

İlk üç il, sorgum üretiminin yüzde 37’sini tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.

Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.

Besin değerleri

Sorgum tanesinin 100 gramındaki değerler. Sıcak iklim tahılları içinde magnezyum, demir ve potasyum bakımından en zengin olanıdır. Tanedeki tanen, protein sindirilebilirliğini düşürebilir.

329kcal enerji

72,1 gkarbonhidrat

10,6 gprotein

6,7 gdiyet lifi

3,5 gyağ

Mineraller (100 g)

Kalsiyum	13	mg
Demir	3,36	mg
Magnezyum	165	mg
Fosfor	289	mg
Potasyum	363	mg
Sodyum	2	mg
Çinko	1,67	mg
Bakır	0,284	mg
Mangan	1,6	mg
Selenyum	12,2	µg

Vitaminler (100 g)

Tiamin (B1)	0,332	mg
Riboflavin (B2)	0,096	mg
Niasin (B3)	3,69	mg
B6 vitamini	0,443	mg
Folat	20	µg
E vitamini	0,5	mg

Sıcak iklim tahıllarıyla karşılaştırma (100 g tanede)

Protein (g)

Darı11,0
Sorgum10,6
Mısır9,4
Esmer pirinç7,5

Diyet lifi (g)

Darı8,5
Mısır7,3
Sorgum6,7
Esmer pirinç3,6

Kaynak: USDA FoodData Central (SR Legacy, FDC 169716). Değerler 100 g çiğ tane içindir; çeşit, yetiştirme koşulu ve analiz yöntemine göre değişebilir.

Yetiştiricilik

Bölgeye göre değişirAşağıdaki tarih ve miktarlar araştırma enstitülerinin genel önerileridir. Kendi tarlanız için toprak analizi yaptırın, il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

İklim ve toprak

Sorgum gerçek bir sıcak iklim tahılıdır ve soğuğa mısırdan da hassastır. Tane sorgum için ekimden hasada kadar sıcaklığın 15 °C’nin altına düşmediği 130–140 günlük bir dönem gerekir. Mayıs ayında gece sıcaklıkları 10 °C’nin altında kalan Konya, Sivas ve Van gibi illerde, özellikle de Erzurum’da yetiştiricilik risklidir.

Sorgum kurağa ve sıcağa dayanıklı bilinir, ancak mevsimlik su isteği 500–600 mm’dir (Güneydoğu’da ikinci üründe 700–800 mm). Türkiye’de Karadeniz dışındaki bölgelerde Mayıs–Eylül arası yağış bunun çok altında kaldığı için, kârlı bir yetiştiricilik için sulama gereklidir.

Ekim nöbeti

Sulanan alanlarda buğday ya da arpadan sonra ikinci ürün olarak ekilebilir; ikinci ürün tane sorgum için Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu uygundur.

AllelopatiSorgumun dokularında başka bitkilerin çimlenmesini baskılayan bileşikler bulunur. Bir çalışmada sorgum ekstraktlarının buğday, semizotu ve horozibiğinde çimlenmeyi düşürdüğü belirlenmiştir. Bu özellik yabancı otla mücadelede avantaj sağlayabilir, ancak sorgumdan hemen sonra ekilecek buğdayda çıkış sorunu yaşanabileceği de akılda tutulmalıdır.

Toprak hazırlığı

Ana üründe tarla sonbaharda ya da erken ilkbaharda pulluk veya çizelle sürülür, kültivatör ve tırmıkla tohum yatağı hazırlanır; ekimden sonra tohumla toprağın teması için merdane çekilir. İkinci üründe anız toplanır ya da parçalanır, tarla goble diskle işlenir. Uygun koşullarda doğrudan ekim de yapılabilir.

Ekim

Ekim zamanıToprak en az 15 °C olunca, mısırdan en az iki hafta sonra. Akdeniz, Ege ve Güneydoğu’da Nisan–Mayıs, diğer bölgelerde Mayıs–Haziran
Ekim derinliği3–4 cm; 2 cm’den sığ, 5 cm’den derin olmamalı
Tane sorgumda sıklıkSıra arası 70 cm, sıra üzeri 5 cm; dekara yaklaşık 28.500 tohum
Silaj sorgumda sıklıkSıra arası 45 cm, sıra üzeri 5 cm; dekara yaklaşık 44.400 tohum

Bu sıklıklar tohumluk tescil talimatlarına dayanır ve mısırdakinin üç dört katı bitki demektir; bu kadar sık ekilen sorgum ancak mısıra yakın sulama ve gübrelemeyle yüksek verim verir. Su az olacaksa bitki sayısı azaltılmalıdır. Tohum alırken sorgumun hangi amaçla (tane, silaj, ot, şeker) yetiştirileceği mutlaka belirtilmelidir. Antalya’daki Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün tescilli çeşitleri arasında Aldarı ve Beydarı (tane), Gözde-80 (sudan otu) ve Erdurmuş (şeker sorgum) bulunur.

Tohum miktarı hesaplayıcı

Bin dane ağırlığı (g)

m²'ye tohum sayısı

Çimlenme (%)

Saflık (%)

Hesap: bin dane ağırlığı × m²'ye tohum × 10 ÷ (çimlenme × saflık). Tane sorgumda m²’ye 28,6 tohum (dekara 28.500); silaj sorgumu için 44,4 yazın.

Bakım

Sorgumun gelişme dönemleri mısıra benzer. Çapa genellikle 3 yapraklı dönemde yapılır. Üst gübre için en uygun zaman, sapa kalkmanın hemen öncesindeki 5 yapraklı dönemdir. Bu dönem, yaprak ayası ile kınının birleştiği yerde “büzgü” oluşmuş yapraklar sayılarak belirlenir: ilk beş yaprakta büzgü varsa bitki 5 yapraklı dönemdedir.

Gübreleme

Ekimde dekara 6–8 kg azot ve 6–8 kg fosfor verilir; bu, yaklaşık 30–40 kg 20-20-0 gübresine karşılık gelir. 5 yapraklı dönemde (en geç 6 yapraklıda) üst gübre olarak 6–8 kg azot, örneğin 30–40 kg amonyum sülfat verilir. Birden fazla biçilen silaj ve ot sorgumunda her biçimden sonra yine 6–8 kg azot uygulanır.

Sulama

Antalya’da yapılan bir çalışmada, faydalı suyun yüzde 40’ı tükendiğinde damla sulama yapılmış ve sezon boyunca 16–18 sulamayla 400–500 mm su verilmiştir. Silaj için çiçeklenmede biçilen sorguma da sezonda en az 400–500 mm su verilmesi önerilir. Sulama imkânı yoksa sorgum yetiştirilmemelidir.

Yabancı otlar

Türkiye’de sorgum için ruhsatlı bir ilaç bulunmamaktadır. Mısır için ruhsatlı ilaçlar zaman zaman kullanılsa da sorgum bunlardan sıklıkla zarar görür; bunun bir nedeni, mısırda kanyaşa (Sorghum halepense) karşı kullanılan ilaçların sorgumun yakın akrabası olan bu ota yönelik olmasıdır. Mücadele ağırlıklı olarak çapayla yapılmalıdır.

Hastalık ve zararlılar

Hastalık ve zararlılar için de sorgumda ruhsatlı ilaç yoktur ve mısırda etkili ilaçlar sorguma uygulanmamalıdır. Tanedeki tanen, sorgumu kuşlara, böceklere ve hastalıklara karşı kısmen korur; kuş zararı ise özellikle olgunlaşma döneminde önemli bir kayıp nedenidir.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Fizyolojik olumda, tıpkı mısırdaki gibi tanenin bağlandığı yerde siyah bir tabaka oluşur ve tane nemi yüzde 30–35’tir. Birkaç gün sonra nem yüzde 20–22’ye iner; dökülme, kuş zararı, yatma ve kırılma kayıplarını azaltmak için hasat bu nemde yapılır. Salkımdaki taneler farklı zamanlarda olgunlaştığı için hasat zamanı dikkatle seçilmelidir.

Yem olarak sorgum

Türkiye’de sorgum neredeyse yalnızca yem için ekilir. Silaj sorgumu genellikle yüzde 50 çiçeklenmede biçilir; Ege, Akdeniz ve Güneydoğu’da sezonda üç, diğer bölgelerde iki biçim alınabilir. ABD’de ise yumuşak hamur olumunda tek biçimle hem tane hem ot içeren daha kaliteli silaj yapılır.

Silaj denemelerinde (2021–2022)	Mısır	Sorgum
Ortalama yeşil ot verimi (kg/da)	7.801	9.020
NDF (%)	29–50	50–60
ADF (%)	14–35	30–35
Lignin, ADL (%)	0,8–3,4	5–6,3

Silaj sorgumu dekardan yaklaşık 1.200 kg daha fazla yeşil ot verir, ama lif ve lignin oranının yüksek olması yem kalitesinin mısırın gerisinde kaldığını gösterir (tohumluk tescil denemeleri).

Prusik asit (HCN) uyarısıSorgum ve sudan otunun genç yapraklarındaki dhurrin, bitki zedelendiğinde ya da hayvan tarafından yendiğinde zehirli siyanüre dönüşür. Otlatma bitki boyu 70 cm’yi geçtikten sonra yapılmalı; daha genç ot biçilip birkaç saat soldurulduktan sonra verilmelidir. Fazla azot, kuraklık, fosfor eksikliği ve düşük sıcaklık zehirlilik riskini artırır.

Kaynaklar

FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: 2 Ekim 2026).
TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026).
USDA. FoodData Central (erişim: 2 Ekim 2026).
Kaya, Y. (2024). Sorgum ve Darılar. Ders sunusu.
Tiryaki, İ. (2005). Sorgum: genetik kökeni, kullanımı, yetiştirme teknikleri ve biyoteknolojik gelişmeler. KSÜ Fen ve Mühendislik Dergisi, 8(1): 84–90.
Budak, T. (2017). Önemli bir yem bitkisi: sorgum. 21. Yüzyılda Fen ve Teknik, 4(8): 37–44.
Öten, M., Şin, B. ve Kiremitci, S. (2022). Sorgum bitkisinin tohum ve yapraklarından elde edilen ekstraktların bazı bitkilerin çimlenme parametreleri üzerine etkilerinin belirlenmesi. Journal of Agricultural Biotechnology, 3(1): 40–52.