Kenevir

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama
• Havuzlama ve lif

İklim ve toprak

Kenevir geniş uyum yeteneğine sahiptir; ılıman kuşaktan subtropik kuşağa kadar yetişir. Ülkemizde yazlık olarak ekilir. Hafif donlara dayanır, ama ilkbahar geç donlarına hassastır ve −5 °C’nin altında zarar görür. Lif için yaklaşık dört, tohum için beş aylık donsuz bir yetişme dönemi gerekir. Lif tipi kenevir, nispi nemin yüksek olduğu ve en az 700 mm yağış alan yerlerde sulanmadan yetiştirilebilir; Karadeniz kıyısı bu yüzden çok uygundur. Yüksek sıcaklık ve kuraklık olgunlaşmayı hızlandırıp lif verimini ve kalitesini düşürür.

En iyi gelişme drenajı iyi, derin, havadar, verimli, orta-ağır, tınlı, kireçli ve organik maddece zengin alüviyal topraklarda olur; uygun pH 6–7,5’tir. Ağır, fakir, asitli ve su tutan topraklar uygun değildir; sürekli ıslak kalan toprakta yapraklar sararır, gelişme durur.

Ekim nöbeti

Kenevir iyi bir önbitkidir: hızlı gelişip toprağı gölgelediği için yabancı otları bastırır ve kendinden sonraki ürüne temiz bir tarla bırakır. En iyi önbitki baklagillerdir; buğdaygillerle de dönüşüme girer. Karadeniz’in tütün yetiştirilen yörelerinde tütünle nöbetleşir ve şark tipi tütünlerin kalitesini artırdığı bilinir. Üst üste ekilebilir, ama bu durumda verim düşer.

Toprak hazırlığı

Hazırlık sonbaharda başlar: önbitki anızı hasattan hemen sonra toprağa karıştırılır, sonbaharda pullukla derin sürüm yapılır. İlkbaharda diskaro ve tırmıkla iyi bir tohum yatağı hazırlanır.

Ekim

• Ekim zamanıKaradeniz kıyısında Nisan’ın 10–30’u; iç ve geçit bölgelerde Mart sonu–Nisan başı; Akdeniz ve Ege kıyısında Şubat sonu–Mart ortası
• SıklıkPnömatik mibzerle 20 cm sıra arası; lif için m²’ye 160, tohum için 120 bitki
• Tohum miktarıLif için dekara 3,5–4 kg, tohum için 2,5–3 kg
• Ekim derinliği2–3 cm; daha derinde çıkış zorlaşır

Elle serpme ekim fazla tohum gerektirdiği, tohumlar aynı derinliğe düşmediği ve bakım zorlaştığı için önerilmez; buğday ekiminde kullanılan pnömatik mibzerler kenevir için de uygundur. Kenevir tohumunun bin dane ağırlığı ülkemizde 9–27 g’dır; tohumda yüzde 30–36 yağ ve yüzde 22–24 protein bulunur. Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü ile Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nin geliştirdiği ilk yerli endüstriyel kenevir çeşitleri Vezir ve Narlı 2021’de tescil edilmiştir.

Gübreleme

Kenevir topraktan çok besin kaldırır; başta azot olmak üzere gübreleme mutlaka yapılmalıdır. Çiftlik gübresi verilecekse sonbaharda dekara 2–4 ton uygulanır. İlkbaharda ekimle birlikte dekara 8–12 kg saf azot (kaynaklara göre 18 kg’a kadar) ve 6–8 kg fosfor önerilir. Örnek bir program: ekimle dekara 20 kg DAP ve 20 kg amonyum sülfat, bitkiler 40–50 cm iken 30 kg kalsiyum amonyum nitrat. Süperfosfat ve amonyum sülfat sap ve lif verimini artırır; bu dozlarla lif veriminde yüzde 30 artış sağlandığı bildirilmiştir.

Bakım

İlk çapa bitkiler 5–10 cm iken yabancı otları temizlemek ve kaymak tabakasını kırmak için yapılır; ikinci çapa 30–40 cm boyda yapılır, ama ilk çapa iyi yapıldıysa gerekmeyebilir. Bitki sıklığı yeterliyse kenevir otları kendisi bastırır. Kenevirde seyreltme yapılmaz.

Sulama

Kenevir özellikle ilk gelişme döneminde suya çok ihtiyaç duyar; lif için ilk dört haftada toprakta mutlaka nem bulunmalıdır. 700 mm’nin altında yağış alan yerlerde lif için 2–4 sulama yapılmalıdır. Tohum üretiminde en az 4 sulama önerilir; ileri dönemdeki sulamalar olgunlaşmayı geciktirerek tohum verimini ve kalitesini artırır. Ancak aşırı sulama hasadı geciktirir.

Hastalık ve zararlılar

Kenevirde, tür ve çeşit sayısının az olması nedeniyle özellikle toprak kaynaklı hastalıklar sık görülebilir ve verimi düşürür. Ekim nöbeti, sağlıklı sertifikalı tohum ve iyi drenaj başlıca önlemlerdir.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Kenevirde erkek ve dişi bitkiler ayrıdır ve farklı zamanlarda olgunlaşır. Erkek bitkiler çiçek açtıktan 5–10 gün sonra, yaprakları dökülmeye ve sapı sararmaya başlayınca olgunlaşır; lif için en iyi hasat zamanı budur ve bu dönemde erkek bitkilerin lifi en kalitelidir. Dişi bitkilerde tohum olgunlaşması için 4–5 hafta daha beklenir. Erken hasat dayanıksız ve az lif verir; geç hasatta ise havuzlama güçleşir, hatta lif elde edilemeyebilir.

Ülkemizde hasat çoğunlukla elle sökerek yapılır: bir kişi günde yaklaşık 3 dekar hasat edebilirken makineyle 20–25 dekar hasat edilebilir. Erkek ve dişi bitkilerin farklı olgunlaşmasına göre Kastamonu, Gümüşhacıköy ve Ünye-Fatsa yöntemleri olarak bilinen üç geleneksel hasat yöntemi vardır. Örneğin Kastamonu yönteminde erkekler olgunlaşınca dişilerle birlikte sökülür ya da biçilir, 10–15 gün tarlada kurutulup demetlenerek havuzlamaya götürülür. Avrupa’da tohum doğrudan makineyle hasat edilir, lif de havuzlama yapılmadan makineyle sıyrılabilir.

Havuzlama ve lif

Lifleri saptan ayırmak için ketendeki gibi havuzlama yapılır: saplar çiğde, durgun suda ya da akarsuda bekletilerek lifleri birbirine bağlayan maddeler mikroorganizmalarla çözülür; fabrika ve kimyasal havuzlama da uygulanabilir. Havuzlanan saplardan lif elle ya da makineyle soyulur. Kenevir lifi tekstil, halat ve kompozit malzemelerde; sapın odunsu kısmı (kıtık) yapı malzemesi, hayvan altlığı ve biyokütle olarak; tohumu gıda, yağı kozmetik ve biyodizel hammaddesi olarak değerlendirilir. Yeni yönetmelikle, tıbbi ürünler, sağlık ürünleri ve en fazla yüzde 0,3 THC içeren kişisel bakım ve destek ürünleri için çiçek ve yaprak üretimi amaçlı yetiştiricilik de TMO denetiminde, sözleşmeli ve kotalı olarak düzenlenmiştir.