Pamuk

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Pamuk sıcak iklim bitkisidir. Yıllık ortalama sıcaklığın 19 °C, yaz aylarının 25 °C olması istenir; sıcaklık tarak (çiçek tomurcuğu) oluşumundan önce 20 °C, çiçeklenmede 25 °C, koza gelişiminde 30–32 °C olmalıdır. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı büyük olursa çiçeklenme, ilk kozaların oluşumu ve kozaların açılması gecikir. Kılcal kökleri zayıf olduğu için 17 °C’nin altındaki toprak sıcaklığı kök gelişmesini engeller.

Her toprakta yetişebilse de yüksek verim ve kalite için derin (1–1,5 m), alüviyal, kumlu-killi ya da tınlı, su tutma kapasitesi yüksek, geçirgenliği iyi, kolay işlenen ve sulanan topraklar idealdir. Taban suyu yüksek olmamalıdır. Uygun pH 6,5–7,7’dir; pH 8’in üzerine çıkınca gelişme yavaşlar ve verim düşer. Tuzluluğa orta derecede dayanıklıdır, ama fazla tuzlu topraklarda verim kaybı büyüktür.

Ekim nöbeti

Pamuk ana ürün olarak ya da buğday, arpa, yulaf ve mercimek gibi bir ürünün hasadından sonra ikinci ürün olarak yetiştirilir. Üst üste pamuk ekimi solgunluk gibi toprak kaynaklı hastalıkları ve verim kaybını artırır; hububat ve baklagillerle dönüşüm önerilir.

Toprak hazırlığı

Kökleri hassas olduğundan tohum yatağı iyi hazırlanmış, tavlı ve keseksiz olmalıdır. Önbitki artıkları toprağa karıştırılır, sonbaharda derin sürüm yapılır; ilkbaharda tava gelen tarla kültivatör, diskaro ve tırmıkla ekime hazırlanır.

Ekim

• Ekim zamanıSabah saatlerinde 7–8 cm derinlikte toprak en az 15–18 °C olunca. Çukurova’da 25 Mart–30 Nisan, Ege ve Antalya’da 15 Nisan–15 Mayıs
• SeyreltmeBitkiler 4 yapraklıyken, sıra üzerinde yaklaşık 10 cm ara kalacak şekilde
• TohumHavı alınmış (delinte) ve ilaçlı tohumdan dekara 2–3 kg; havlı tohumdan 6–7 kg
• Çimlenme gücüEn az yüzde 80; sertifikalı tohum kullanılmalı

Önerilen zamandan sonraki ekimlerde verim kaybı yüzde 30–40’ı bulabilir. Delinte tohum, çırçırlamadan sonra çiğidin üzerinde kalan kısa liflerin (hav) alınmasıyla elde edilir. Bu işlem çiğit içinde kışlayan pembe kurt tırtıllarını öldürür, tohum miktarını üçte birine düşürür, mibzerde akışı ve çimlenmeyi kolaylaştırır.

Gübreleme

Gübreleme toprak analizine, mümkünse yaprak analizine göre yapılmalı; analiz 4–5 yılda bir yenilenmelidir. Genel öneri dekara 15–20 kg azot, 10–12 kg fosfor ve 8–10 kg potasyumdur. Fosfor ve potasyum ekimden önce ya da ekimle, azot bölünerek verilir. Analiz yoksa 400–450 kg/da kütlü pamuk hedefi için bir gübre şirketinin toprak bünyesine göre önerisi şöyledir:

• Azot eksikliği: Bitki kısa kalır, dallanma, çiçek ve koza sayısı azalır; alt yapraklar uçtan başlayarak açık sarıya döner. Azot fazlası ise yaprakları büyütür, kozalar gölgede kalıp geç açar, açılmayan (kör) koza artar.
• Fosfor eksikliği: Yapraklar küçülüp koyu yeşilleşir, tarak ve çiçek azalır, lif oranı ve kalitesi düşer.
• Potasyum eksikliği: Daha çok kumlu topraklarda görülür; yaşlı yaprakların kenarları sararıp yanar, kozalar küçük kalır, lif kalitesi düşer. Hafif ve tuzlu topraklarda potasyumlu gübre ve yapraktan potasyum nitrat önerilir.

Bakım

Seyreltmeden sonra tarlanın otlanma durumuna göre bir iki el çapası, ardından sulamalardan sonra toprak tava gelince traktörle bir iki ara çapa yapılır. Çapa yabancı otları temizler, toprağı havalandırıp ısıtır ve suyu korur. Pamukta önemli yabancı otlar kanyaş, domuz pıtrağı, topalak, köpek üzümü, horozibiği, sarmaşıklar ve yapışkan darıcandır.

Sulama

Pamuk; uzun tava, salma, yağmurlama ve damla yöntemleriyle sulanır. Asıl su ihtiyacı tarak oluşumundan itibaren artar ve çiçeklenme ile koza gelişimi döneminde en yüksek düzeye çıkar; bu dönemde düzenli sulama verim ve lif kalitesi için belirleyicidir. Damla sulama suyu ve gübreyi daha verimli kullanmayı sağlar. Antalya’da yapılan bir değerlendirmede, sulama birliklerinin dağıttığı suyun yetersizliği ve sıra kapma nedeniyle sulama sorunlarının üreticilerin başlıca dertlerinden biri olduğu belirtilmiştir.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır. Pamukta mücadele kararları, Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Pamuk Entegre Mücadele Teknik Talimatı’ndaki ekonomik zarar eşiklerine göre verilmelidir; gereksiz ilaçlama faydalı böcekleri öldürür.

Hasat ve depolama

Hasat, kozalar olgunlaşıp açıldıkça başlar: Çukurova’da Ağustos sonundan Kasım başına, Ege ve Antalya’da 15 Eylül’den Kasım sonu–Aralık ortasına kadar sürer. Elle toplamada genellikle iki üç el yapılır; kozaların yüzde 60’ı açılınca birinci ele girilir ve en kaliteli pamuk bu elde toplanır. Bugün makineli hasat yaygındır; bunun için yaprak kurutucu ve dökücü (defoliant) uygulaması zamanında yapılmalıdır. Toplanan kütlü pamuk çırçır fabrikalarında lif ve çiğide ayrılır.