Şeker pancarı

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve kalite

İklim ve toprak

Şeker pancarı uzun gün bitkisidir. Tohum en az 4–5 °C’de, en iyi 25 °C’de çimlenir; bitki 7 °C’nin üzerinde büyümeye başlar, 5 °C’nin altında gelişmesi durur. 2–4 yapraklı fideler −1 ile −2 °C’de zarar görür. Ağırlık artışı ve şeker birikimi 15 °C’nin üzerindeki sıcaklıklarda başlar; en iyi kuru madde birikimi için gece 9–13, gündüz 23–27 °C idealdir. Ülkemizde yetişme süresi ortalama 175–180 gündür. 1 kg kuru madde için 400–600 litre su tüketir; yıllık yağışı 600–700 mm olan yerlerde iyi gelişir.

Derin, humusça zengin, drenajı iyi, iyi havalanan tınlı-killi ve tınlı-kumlu topraklar uygundur. Taban suyu yüksek, taşlı, çakıllı ve ağır topraklar kökün çatallanmasına yol açtığı için uygun değildir; tuzlu topraklardan da hoşlanmaz.

Ekim nöbeti

Aynı tarlaya ancak 3–4 yılda bir pancar ekilmelidir; üst üste ekimde toprakta nematodlar çoğalır. Nohut, fasulye, mercimek, fiğ ve yonca gibi baklagiller; buğday, arpa ve yulaf gibi serin iklim tahılları; kolza ve ayçiçeği gibi yağ bitkileri ile patates ve mısır nöbette yer alabilir. Örnek: fiğ → şeker pancarı → arpa.

Toprak hazırlığı

Ekim–Kasım’da 25 cm derinlikte sürüm yapılır; Mart–Nisan’da bölgeye ve toprağa göre ikinci işleme yapılır. İlkbaharda tohum yatağı için kültivatörle 7–8 cm karıştırılır, üst toprak ufalanıp bastırılır.

Ekim

• Ekim zamanı1 Nisan–15 Mayıs
• SıklıkSıra arası 45 cm; dekarda 7.000–9.000 bitki
• Ekim derinliğiGenellikle 2–4 cm; yağışlı bölgelerde 3–4, kurak bölgelerde 4–5 cm
• Tohum miktarıGenetik monogerm tohumla pnömatik mibzerle dekara 0,4–0,5 kg; teknik monogermde 0,8–0,85, çok embriyolu tohumda 1–1,1 kg

Şeker pancarı tohumu doğal olarak birkaç embriyo taşır (poligerm) ve her tohumdan birden fazla fide çıkar. Tohumun enerji rezervi sınırlı olduğu için çok derine ekilmemelidir; derin ekimde çıkış zorlaşır. Islahla elde edilen tek embriyolu genetik monogerm tohumlar ve pnömatik mibzerler sayesinde bugün seyreltmeye çoğu zaman gerek kalmamaktadır. Çeşitler verim ve şeker oranına göre E (verimli), Z (şekerli), N (ikisi arası) ve ZZ (şeker oranı yüzde 22–24) gibi tiplere ayrılır; CR tipi çeşitler yaprak lekesine (Cercospora) dayanıklıdır.

Gübreleme

1 ton kök verimi için pancar dekardan yaklaşık 4–5 kg azot, 1,5–2 kg fosfor, 4,5–7 kg potasyum, 1,2–1,5 kg magnezyum ve 0,5 kg kükürt kaldırır. Yanmış ahır gübresi sonbaharda, fosforlu ve potasyumlu gübreler son sürümden önce verilir. Azot üçe bölünür: üçte biri ilkbahar toprak hazırlığında, üçte biri çapada, üçte biri ilk sulamayla. Fazla azot şeker oranını düşürür ve şekerin fabrikada elde edilmesini zorlaştırır, çünkü melas oluşturan zararlı azotu artırır.

Bakım

Şeker pancarı bir çapa bitkisidir; yetişme süresince 2–5 kez çapalanır. Monogerm tohum kullanılmadıysa sıra üzerindeki bitkiler 20–25 cm’de bir kalacak şekilde seyreltilir.

Sulama

Yetişme süresince yaklaşık 400 mm sulama suyu gerekir; bölgeye ve toprağa göre 4–7 sulama yapılır. Ekimden sonra yağış yoksa çıkış sulaması, Haziran sonundan Eylül ortasına kadar gelişme dönemi sulamaları ve sökümü kolaylaştırıp kök kırılmasını önlemek için hasat öncesi sulama yapılır. Sulamaya sökümden 15–20 gün önce son verilir.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve kalite

Söküm, yaprak gelişmesi durup dış yapraklar sararmaya başladığında yapılır; erken söküm Ağustos sonu–Eylül başı, geç söküm Kasım sonu–Aralık’a kadar sürer. Sökülen pancarların başları kesilir, toprak, taş ve yapraklardan temizlenip fabrika alım merkezlerine götürülür. Söküm pullukla ve elle ya da pancar hasat makineleriyle yapılır.

Pancarın değeri şeker oranına (polar) ve melas oluşturan şeker dışı maddelere bağlıdır. Pancarın yaklaşık yüzde 75’i su, yüzde 17,5’i sakkarozdur. Melas oluşturan başlıca maddeler zararlı (alfa-amino) azot, potasyum ve sodyumdur. Fabrikada şekerin yanı sıra hayvan yemi olarak kullanılan küspe ve alkol üretiminde kullanılan melas elde edilir.