Taksonomi
- Alem
- Plantae
- Sınıf
- Magnoliopsida (iki çenekliler)
- Takım
- Solanales
- Familya
- Convolvulaceae (sarmaşıkgiller)
- Cins
- Ipomoea
- Tatlı patates
- I. batatas (L.) Lam.
- Kromozom
- 2n = 6x = 90
Adına karşın tatlı patates patatesle akraba değildir; yenen kısmı yumru değil, şişmiş köklerdir (kök yumrusu). Toprak üstünde yayılan, kalp biçimli yapraklı bir sarmaşıktır. Kökler kabuk ve et rengine göre beyaz, sarı, turuncu ya da mor olabilir; turuncu etli çeşitler beta-karotence çok zengindir.
Önemi ve tarihçesi
Tatlı patatesin anavatanı Orta ve Güney Amerika’nın tropik bölgeleridir. Kolomb’un seferlerinden sonra Avrupa’ya, oradan İspanyol ve Portekizli denizcilerle Asya ve Afrika’ya yayıldı. Bugün dünyada en önemli besin ürünleri arasında yer alır; Çin tek başına dünya üretiminin yaklaşık dörtte üçünü karşılar, kalan üreticilerin çoğu Afrika ülkeleridir. Kuraklığa ve fakir topraklara uyumu nedeniyle gıda güvenliği açısından önemlidir.
Türkiye’de tatlı patates çok az yetiştirilir; üretim 2004’teki 30 bin tondan bugün yaklaşık 1 bin tona inmiştir ve büyük kısmı Hatay’dadır. Ülkemizde yetiştirilen çeşitler genellikle beyaz ya da sarı etlidir. Yapraklı toprak üstü aksamının silaj olarak değerlendirilmesi üzerine de araştırmalar yapılmaktadır.
Üretim değerleri
Dünyada üretim
Dünya üretimi, 1994–2024 (milyon ton)
1994'ten bu yana dünya üretimi yüzde 28 azaldı; ekim alanı yüzde 19 daralırken dekara verim de 1.401 kg'dan 1.260 kg'a geriledi. Dünya değerleri büyük ölçüde FAO tahminlerine dayanmaktadır.
Kıtalara göre üretim payı
En çok üreten 10 ülke (1994–2024 ortalaması, milyon ton)
Sıralama, tek bir yılın dalgalanmasından etkilenmemesi için son 31 yılın ortalamasına göre yapılmıştır. Türkiye bu dönemin ortalamasında ilk 10'un dışında kalıyor.
Türkiye’de üretim
Türkiye üretimi, 2004–2025 (bin ton)
2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 55 azaldı.
Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)
%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri
En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)
İlk üç il, tatlı patates üretiminin yüzde 89’unu tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.
Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.
Besin değerleri
Çiğ tatlı patatesin 100 gramındaki değerler. Beta-karoten (8.510 µg) bakımından olağanüstü zengindir; bu değer USDA kaydındaki turuncu etli tatlı patatese aittir. Türkiye’de yaygın olan beyaz ve sarı etli çeşitlerde beta-karoten çok daha düşüktür.
Mineraller (100 g)
| Kalsiyum | 30 | mg |
| Demir | 0,61 | mg |
| Magnezyum | 25 | mg |
| Fosfor | 47 | mg |
| Potasyum | 337 | mg |
| Sodyum | 55 | mg |
| Çinko | 0,3 | mg |
| Bakır | 0,151 | mg |
| Mangan | 0,258 | mg |
| Selenyum | 0,6 | µg |
Vitaminler (100 g)
| Tiamin (B1) | 0,078 | mg |
| Riboflavin (B2) | 0,061 | mg |
| Niasin (B3) | 0,557 | mg |
| B6 vitamini | 0,209 | mg |
| Folat | 11 | µg |
| E vitamini | 0,26 | mg |
| C vitamini | 2,4 | mg |
| Beta-karoten | 8.510 | µg |
Nişasta ve yumru bitkileriyle karşılaştırma (100 g çiğ yumruda)
Protein (g)
Diyet lifi (g)
Kaynak: USDA FoodData Central (SR Legacy, FDC 168482). Değerler 100 g çiğ tane içindir; çeşit, yetiştirme koşulu ve analiz yöntemine göre değişebilir.
Yetiştiricilik
İklim ve toprak
Tatlı patates (sarmaşıkgiller, Convolvulaceae) sıcak iklim sebzesidir. En uygun sıcaklık 21–29 °C’dir; 18 °C’nin altında gelişme yavaşlar, üst sınır 35 °C civarındadır ve dona dayanamaz. Kısa gün bitkisidir: yumru oluşumu için günlerin kısalması gerekir. Uygun pH 5,5–7’dir. Çok killi ya da çok kumlu topraklar biçimsiz ve lezzetsiz yumrulara yol açar; drenajı iyi, hafif ve orta bünyeli topraklar idealdir. Fakir topraklara da uyum sağlar ve 3–6 aylık güneşli bir dönemi olan yerlerde yetişebilir.
Ekim nöbeti
Sıcak sezonda yetiştiği için tahıllardan sonra ve diğer sıcak iklim sebzeleriyle dönüşümlü olarak yetiştirilebilir. Aynı tarlaya üst üste dikim, toprak kaynaklı hastalıkları artırır.
Dikim
- ÇoğaltmaYumrulardan sürdürülen filizlerle (çelik) ya da doku kültürü fideleriyle
- Dikim zamanıİlkbaharda toprak ısınınca, don tehlikesi geçtikten sonra
- SırtYaklaşık 1 m arayla, 25 cm yüksekliğinde yayvan sırtlar
- DikimFilizler kökleri aşağı bakacak şekilde, alt yarısı toprakta kalacak biçimde
Tatlı patates patates gibi yumru parçasıyla değil, yumrulardan sürdürülen filizlerle çoğaltılır. Ege Üniversitesi’nde yapılan bir çalışmada, aksiller tomurcuklardan doku kültürüyle çok sayıda fide üretilebildiği ve bunun ticari fide üretimi için iyi bir potansiyel taşıdığı gösterilmiştir.
Bakım ve sulama
Dikimden hemen sonra can suyu verilmeli, toprak sürekli hafif nemli tutulmalıdır. Aşırı sulamadan kaçınılmalıdır: toprakta kalan fazla su kök ve yumruları çürütür. İlk dönemde yabancı otlar temizlenmeli; bitki yayılıp toprağı örttükten sonra otları kendisi bastırır.
Hasat ve depolama
İlkbaharda dikilen tatlı patates sonbaharda hasat edilir; yaprakların sararmaya başlaması yumruların olgunlaştığını gösterir. Hasat, sulama yapılmamış ve toprağın kuru olduğu bir günde, yumrular zedelenmeden yapılmalıdır. Yumruların kabuk rengi kahverengi, kırmızı, mor, sarı ya da beyaz; iç rengi mor, turuncu, sarı ya da beyaz olabilir. Beta-karoten bakımından en zengin olanlar turuncu etli çeşitlerdir; Türkiye’de yetiştirilenler genellikle beyaz ya da sarı etlidir. Toprak üstü aksam (yaprak ve saplar) hayvan yemi ve silaj olarak da değerlendirilebilir.
Kaynaklar
- FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: 2 Ekim 2026).
- TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026).
- USDA. FoodData Central (erişim: 2 Ekim 2026).
- Genel Sebzecilik. Uzmanlarla Baş Başa ders notları.
- Samsun Büyükşehir Belediyesi. Tatlı Patates Yetiştiriciliği. Çiftçi Eğitimi ve Yayım Serisi.
- Öztürk, G. ve Aydın, M. A. (2024). İn vitro koşullarda tatlı patates [Ipomoea batatas (L.) Lam.]’in sürgün rejenerasyonu. MAS JAPS, 9(4): 1069–1077.
- Geren, H. ve ark. (2010). Bornova koşullarında yetiştirilen bazı tatlıpatates (Ipomoea batatas L.) genotiplerinin topraküstü aksamlarının silolanabilirliği. Ege Üniv. Ziraat Fak. Derg., 47(2): 171–179.