Tritikale

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Sulama
• Yabancı otlar
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama
• Kaba yem olarak

İklim ve toprak

Tritikale bir serin iklim tahılıdır. Verim gücünü makarnalık buğdaydan, zor koşullara dayanıklılığını çavdardan alır. Bu sayede buğday ve arpanın iyi sonuç vermediği tuzlu, bor fazlalığı olan, çinko ve molibden gibi mikro besinleri eksik ya da hastalık sorunu olan alanlarda daha yüksek verim verir. Böyle sorunlu tarlalarda buğday ve arpa dekardan 200–250 kg alınırken tritikaleden 400–500 kg alınabildiği bildirilmektedir. Kışa ve kurağa toleransı iyidir, yaprak hastalıklarına karşı da dayanıklıdır.

Her tür toprakta yetişebilir; taşlı, sığ, eğimli, çorak ve asitli topraklara dayanıklıdır. Asıl üstünlüğünü kıraç koşullarda gösterir.

Ekim nöbeti

Ekim nöbetinde buğdayın yerini alabilir; pamuk, mısır ve ayçiçeği gibi yazlık ürünlerden sonra rahatlıkla ekilir. Yem için yalın ya da fiğ gibi baklagillerle karışık olarak da yetiştirilir.

Toprak hazırlığı

Buğdaydaki gibidir. Azaltılmış toprak işlemede yazlık ürünün artıkları diskle parçalanıp toprağa karıştırılır ve 10–12 cm derinlikte yüzlek işlenmiş bir tohum yatağı hazırlanır; gerekirse tırmıkla yüzey düzeltilir.

Ekim

• Ekim zamanıİç Anadolu ve Trakya’da Ekim; Akdeniz–Ege kıyısı ve Güneydoğu’da Kasım–Aralık
• Ekim derinliği5–6 cm, normal hububat mibzeriyle
• Tohum sıklığım²’ye 450–550 tohum
• Tohum miktarıDekara 20–23 kg

Kışlık, fakültatif ve yazlık çeşitleri vardır. Az da olsa yabancı tozlanma olduğu için tohumluğun iki üç yılda bir yenilenmesi önerilir. Tohumlar ekimden önce sürme gibi hastalıklara karşı ilaçlanmalıdır.

Gübreleme

Toprak analizine göre yapılmalıdır. Dekardan 600 kg ve üzeri verim hedefleniyorsa kuru koşullarda 12, sulu koşullarda 14 kg saf azot yeterlidir. Fosforun tamamı ekimde verilir. Azot üçe bölünür: üçte biri ekimde, üçte biri Şubat sonunda, kalanı Mart sonu ya da Nisan başında. Sulu koşullarda her uygulamaya dekara 2–3 kg gübre eklenebilir.

Sulama

Tritikale genellikle kuru koşullarda yetiştirilir. Tek su verilebilecekse bunun sapa kalkma döneminde verilmesi en uygunudur. Fazla sulama yatmaya yol açabilir.

Yabancı otlar

Buğdaydaki ilkeler geçerlidir: mücadele yabancı otlar 2–4 yapraklıyken yapıldığında verim yüzde 20–30 artar. Hızlı gelişen otlar özellikle Mart’ın ikinci yarısında tarlayı kaplayabilir.

Hastalık ve zararlılar

Tritikale; pas, septorya, rastık, sürme, külleme ve göçerten gibi hastalıklarla tahıl kist nematodu ve Rus buğday afidine karşı genel olarak dayanıklı bulunmuştur. Fusarium ve Helminthosporium türleri, göz lekesi ve bakteriyel hastalıklara karşı ise dayanıklılığı yetersizdir; ıslah çalışmalarının önceliği bunlardır. Çavdarmahmuzuna dayanıklılığı çavdardan fazladır. Konya’da yapılan bir çalışmada Tatlıcak 97 çeşidinin yörede yaygın kök ve kökboğazı çürüklüğü etmenlerine karşı aynı denemedeki buğday ve arpa çeşitlerinden daha dayanıklı olduğu bildirilmiştir.

Ekim alanı arttıkça buğday ve çavdarın hastalık ve zararlılarının tritikalede de sorun olabileceği unutulmamalı, tohumla geçen hastalıklara ve toprak altı zararlılarına karşı tohum ilaçlaması yapılmalıdır.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Buğdayla hemen hemen aynı zamanda, buğday için ayarlı biçerdöverle hasat edilir. Dane dökmediği için hasat kaybı düşüktür, harmanı kolaydır. Sabah çiği kalktıktan sonra hasada başlanır. Güvenli depolama için tane nemi yüzde 12’nin, depo sıcaklığı 28 °C’nin altında olmalıdır.

Tanesinde protein yüzde 12–14, hektolitre ağırlığı 70–75 kg, bin dane ağırlığı 34–39 g’dır. Yem değeri mısır, buğday ve arpaya denktir; özellikle kanatlı yeminde kullanılır. Buğday unuyla karıştırılarak bisküvi, kek ve ekmek yapımında da değerlendirilebilir.

Kaba yem olarak

Tritikale son yıllarda kuru ot, silaj ve otlatma amacıyla giderek daha çok ekilmektedir. Kırşehir’de 2018–2019 sezonunda altı tescilli çeşitle yapılan bir denemede, çiçeklenme döneminde biçilen bitkilerden şu sonuçlar alınmıştır:

Presto hem en yüksek kuru ot verimini hem de en düşük NDF değerini vermiştir; düşük NDF hayvanların yemi daha fazla tüketmesi anlamına gelir. Sonuçlar tek yıllık olup çeşitlerin başarısı bölgeye göre değişebilir (Kır ve Yavuz, 2024).