Aspir

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Aspir, 2,5–3 m derine inen kazık kökü sayesinde kurağa çok dayanıklı, tek yıllık bir yağ bitkisidir; özellikle yarı kurak bölgelerde, sığ ve verimsiz topraklarda birim alandan en yüksek yağ veren bitkilerden biri olarak bilinir. Uzun gün bitkisidir ve genellikle 1.000 m’nin altında yetiştirilir; yükseklik arttıkça verim ve yağ oranı düşer. Fide döneminde −7 °C’ye kadar dayanabilir, ancak −4 ile −5 °C’ye maruz kalan genç bitkiler zarar görebilir. Ekimden sonra genç bitkiler 15–25 gün rozet hâlinde kalır; bu dönemde −7 °C’ye, bazı çeşitler −12 °C’ye kadar dayanır. Sapa kalktıktan sonra ise −4 ile −5 °C’lik donlar ciddi zarar verir; tablalar oluştuktan sonra 0 °C’nin altı tane gelişimini bozar. Buna karşılık sapa kalkmış bitkiler 40–45 °C’ye kadar sıcaklıklardan etkilenmez. Çiçeklenme ve tohum dolumunda güneşli, kurak ve ılık hava idealdir; yağış ve nemin çok fazla olduğu yerlerde tohum tutma azalır, yaprak ve kök hastalıkları artar.

Toprak bakımından seçici değildir; en iyisi derin, verimli, su tutma kapasitesi yüksek, drenaj sorunu olmayan, nötre yakın (pH 5–7) topraklardır. Tuza dayanıklılığı arpaya yakındır, ama yüksek tuzluluk çimlenmeyi ve yağ oranını düşürür, Fusarium kök çürüklüğünü artırır. Kaymak tabakasına çok hassastır.

Ekim nöbeti

Kuru alanlarda nadasa ya da tahıllarla dönüşüme girer; böylece hastalık ve zararlılar azalır, derin kök toprağın alt katmanlarındaki nemden yararlanır, hasattan sonra kalan anız erozyonu azaltır. Buna karşılık Kırşehir’in Mucur ilçesinde yapılan bir çiftçi anketinde, aspirden sonra ekilen üründe önemli verim kayıpları yaşandığı bildirilmiştir; aspir toprağın derin katmanlarındaki suyu da tükettiği için kurak alanlarda sonraki ürün planlanırken bu dikkate alınmalıdır.

Toprak hazırlığı

Aspirin en büyük avantajlarından biri, buğday ve arpa tarımında kullanılan tüm alet ve ekipmanın toprak hazırlığından hasada kadar aspirde de kullanılabilmesidir. İlk gelişmede yabancı otlara hassas olduğu için temiz bir tohum yatağı gerekir: tarla sonbaharda ya da erken ilkbaharda 15–20 cm sürülür, ekimden hemen önce diskaro-tırmık ya da kazayağı-tırmıkla ikinci işleme yapılarak baharda çıkan otlar yok edilir. Nemli tohum yatağı çıkışı düzgünleştirir.

Ekim

• Ekim zamanıİç Anadolu’da yazlık ekim 15 Mart–15 Nisan, toprak 4–5 °C’yi geçip tava gelince; kışı ılık Çukurova ve Şanlıurfa gibi bölgelerde kışlık ekim Kasım–Aralık başı
• SıklıkKuruda tahıl mibzeriyle birer ayak kapatılarak 25–30 cm sıra arası, 5–6 cm sıra üzeri; suluda pnömatik mibzerle 45 cm sıra arası, 8–10 cm sıra üzeri
• Ekim derinliği3–4 cm; 5 cm’den derine asla ekilmemeli
• Tohum miktarıDekara 1–3 kg; kuruda üst sınıra, suluda alt sınıra yakın

Erken ilkbahar ekimi yüksek verim sağlar; geç ekimde dallanma azalır, verim ve yağ oranı düşer. Marmara, Ege, Akdeniz ve ılıman geçit bölgelerinde ekim daha erkene alınabilir. Tarımsal araştırma enstitülerinin geliştirdiği yazlık çeşitler arasında Balcı, Dinçer, Remzibey-05, Olas, Linas ve BDYAS-4 bulunur. Çeşitler yağ tipine göre ayrılır: Dinçer’in yağında linoleik asit yüzde 73, Remzibey-05’te ise oleik asit yüzde 70 civarındadır.

Gübreleme

Aspirin en çok ihtiyaç duyduğu besin azottur; azot bitki başına tabla sayısını artırarak verimi yükseltir. Ancak fazla azot vejetatif gelişmeyi artırıp toprak suyunun tohum olgunlaşmadan tükenmesine yol açabilir. Fosfor ihtiyacı orta düzeydedir, ama hızlı ilk gelişme ve otlarla rekabet için ekimle birlikte verilmelidir. Fidelerde sararma, yaprak uçlarında yanma ve gelişme durması fosfor eksikliğinin belirtisidir.

• Kuru koşullarda: Dekara yaklaşık 5 kg azot ve 4–6 kg fosfor. Genellikle hepsi ekimle birlikte, örneğin 20-20-0 kompoze gübreyle verilir.
• Sulu koşullarda: Dekara 10–15 kg azot ve 6–8 kg fosfor. Kökler derine indiği için toprak analizi örneklerinin 1–1,5 m derinlikten de alınması önerilir. Fosforun tamamı ve azotun yarısı ekimde, kalan azot sapa kalkmadaki sulamadan önce verilir.

Bakım

Aspir çıkış ve rozet döneminde yabancı otlara çok hassastır; en kritik dönem ilk birkaç haftadır. Fideler 8–10 cm iken çapa ve seyreltmede bitkilere zarar vermemeye dikkat edilmelidir. Sapa kalktıktan sonra gelişme hızlanır, bitki dallı ve kuvvetli bir yapı kazanarak otları bastırır. Kaymak tabakası oluşursa kırılmalıdır. Mucur’daki anket, çiftçilerin en büyük sorununun yabancı otlar ve aspir için ruhsatlı ilaç bulunmaması olduğunu göstermiştir.

Sulama

Kurağa dayanıklı olsa da sulamaya iyi karşılık verir. En kritik dönemler sapa kalkma ve çiçeklenme öncesidir. Sulama, alt yapraklar sararıp kahverengileşmeden önce yapılmalıdır. Kök çürüklüğüne hassas olduğu için su tarlada göllenmemeli, aşırı sulamadan ve çok sıcak saatlerde sulamadan kaçınılmalıdır. Yağışı az yerlerde ekim öncesi sulama çok etkilidir.

Hastalık ve zararlılar

Aspir çiçekleri arılar için cazip bir besin kaynağıdır.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Aspir İç Anadolu’da ekimden 140–160 gün sonra olgunlaşır; yazlık aspirde hasat genellikle Temmuz sonu–Ağustos ortası, kışlıkta 25 Temmuz–5 Ağustos arasıdır. Olgunlukta taç yapraklar tamamen kurur, taneler beyazlaşır, yapraklar sarı-kahverengiye döner. Hasat, batör ve hava ayarları yapılmış hububat biçerdöveriyle yapılır; aspir hasadı buğdaydan sonra başladığı için makine bulmak kolaydır. Erken hasatta nem sorunu, geç hasatta tohum dökümü yaşanır. Güvenli depolama için tohum nemi yüzde 8’in altında olmalıdır.

Ülkemiz çeşitlerinde verim kuru koşullarda dekara 100–250 kg, sulu koşullarda 300–400 kg arasındadır.