Susam

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Susam sıcağı seven, tropik ve subtropik kökenli bir bitkidir. 90–120 günlük yetişme süresinde aylık sıcaklık ortalamasının 20 °C’nin altına düşmemesi gerekir. Çimlenme için toprak sıcaklığı en az 12–15 °C, en uygunu 20–25 °C’dir. Çimlenme sırasında yağıştan ve kuru rüzgârlardan zarar görür; gece–gündüz sıcaklık farkı fazla olduğunda gelişme süresi uzar. Yetişme süresince 2.500–2.800 °C’lik bir sıcaklık toplamı ister.

Toprak bakımından çok seçici değildir; en iyi drenajı iyi, orta bünyeli, organik maddece zengin, kumlu-killi alüvyal ve hafif topraklarda yetişir. Fazla killi, kireçli, çok çakıllı ya da su tutan topraklarda iyi gelişmez.

Ekim nöbeti

Yetişme süresi kısa olduğu için susam hemen her kültür bitkisiyle ekim nöbetine girebilir: pamuk, ayçiçeği, yer fıstığı, çeltik, buğday, arpa, mısır ve kanola. Ege, Akdeniz ve Güneydoğu’da hububattan sonra ikinci ürün olarak giderek yaygınlaşmaktadır. Örnek nöbetler: buğday → ikinci ürün susam → arpa → mısır ya da soya. Tahıllarla dönüşüm, solgunluk ve kök çürüklüğü etmenlerini azaltmada özellikle önemlidir.

Toprak hazırlığı

Susam tohumunun çimlenme gücü yüksektir, ama tohum çok küçük olduğu için çıkış gücü zayıftır; bu yüzden iyi bir tohum yatağı şarttır.

Ana üründe tarla sonbaharda 20–25 cm sürülür; her yıl farklı derinlikte sürmek pulluk tabanını önler. Kıştan önce otlanma olursa kazayağıyla 10–15 cm işlenir. İlkbaharda tavı kaçırmamak için derin işlemeden kaçınılır; toprak kazayağı ya da diskaroyla 10–15 cm yüzlek işlenir, gübre karıştırılır ve sürgüyle bastırılır. Gerekirse ekimden önce bir tav suyu verilir.

İkinci üründe buğday, arpa ya da kanola hasadından sonra saplar dipten kesilip toplanır, tarla tavalara ayrılıp sulanır. 4–5 gün sonra tava gelen toprak 18–20 cm sürülür, gübrelenir, bir iki kez diskaro ve sürgü çekilerek ekime hazırlanır.

Ekim

• Ekim zamanıAna ürün: Ege’de Nisan–Mayıs, Çukurova’da Nisan, Antalya’da Mayıs sonu–Haziran başı. İkinci ürün: hububat ya da kanola hasadından hemen sonra, Haziran ile Temmuz’un ilk haftası
• Ekim derinliğiToprağın tavına göre 2,5–4 cm
• SıklıkSıra arası 30–70 cm; teklemeden sonra sıra üzeri 10–20 cm
• Tohum miktarıMibzerle dekara 200–350 g; serpmede 350 g–1 kg

Ekim sabahın erken saatlerinde yapılmalı, sıcak, kuru ve rüzgârlı havada yapılmamalıdır; ekimden sonra sürgü çekilerek toprak sıkıştırılır. Sonbaharın erken yağışlarına yakalanmamak için mümkün olduğunca erken ekilmelidir.

Antalya’da ikinci ürün susamda yapılan bir denemede, sıra arası ve sıra üzeri genişledikçe verimin düştüğü görülmüş; en düşük verim 70 × 30 cm’de dekara 68 kg, en yüksek verim 30 × 5 cm’de 112 kg olarak alınmıştır. İkinci üründe sık ekim önerilmektedir.

Çeşitler: Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün beyaz tohumlu Kepsut 99, Cumhuriyet 99, Osmanlı 99, Tan 99 ve Orhangazi 99 ile sarı tohumlu Sarısu ve Tanas çeşitleri; Batı Akdeniz’in Muganlı 57, Özberk 82, Baydar 2001 ve Gölmarmara çeşitleri; GAP enstitüsünün kahverengi tohumlu Aslanbey, Hatipoğlu ve Boydak çeşitleri bulunur. Manisa’da yapılan bir araştırma, tescilli çeşitlerin üretimde yaygınlaşmasıyla ülke ortalaması olan dekara 74 kg verimin iki katına çıkarılabileceğini ortaya koymuştur.

Gübreleme

Yetişme süresi kısa olduğu için gübrenin tamamı ekimden önce son diskaro altına verilir. Toprak analizine göre dekara 8–10 kg azot ve 8–10 kg fosfor, toprakta yeterli değilse 6–8 kg potasyum önerilir; sulu koşullarda bu miktarlar 2–3 kg artırılabilir ve bitkiler 25–30 cm olunca bir miktar amonyum nitrat verilebilir. Olanak varsa sonbaharda dekara 2–4 ton çiftlik gübresi iyi sonuç verir.

Bakım

Susam ekimden 4–7 günde çıkar, ama narin fideler çok yavaş gelişir. Bitkiler 20–25 günde 10–15 cm’ye (tekleme zamanı), 35–40 günde 30–35 cm’ye (boğaz doldurma zamanı) ulaşır; 60–75 günde çiçeklenir, 100–120 günde hasat edilir.

• Tekleme ve çapa: Bitkiler 10–15 cm olana kadar tarlaya girilmez; sonra sıra üzeri 15–20 cm (makineli hasat için 10–15 cm) kalacak şekilde tekleme ve çapa yapılır.
• Boğaz doldurma: 30–35 cm boyda yapılır; otlar temizlenir, toprak kabartılır ve sulama karıkları açılır. Sulanacak susamda mutlaka yapılmalıdır.

Sulama

Susam çok su istemez; yalnız tav suyuyla da yetiştirilebilir. Ancak düzenli sulama verimi artırır ve ikinci üründe sulama şarttır. Kaynaklarda bir ile üç sulama önerilir: ilk su ilk çiçekler görüldüğünde, ikinci su çiçeklenmenin ortasında ya da yaklaşık bir ay sonra verilir. Sulama karık usulü yapılmalı, su asla göllendirilmemelidir: göllenme, “su kesmesi” denilen toplu solgunluk ve ölümlere yol açar. Fide döneminde yağmurlama da verimi olumlu etkiler.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Susamda kapsüller aşağıdan yukarıya doğru olgunlaşır; hepsinin olgunlaşması beklenirse erken olgunlaşan alt kapsüller çatlayıp tohum döker. Çiçeklenmenin durması, yaprak ve kapsüllerin sararması, alt yaprakların dökülmesi ve alt kapsüllerin uçlarından çatlamaya başlaması hasat zamanının geldiğini gösterir. Kapsülleri çatlayarak açıldığı için susam biçerdöverle hasat edilemez.

Bitkiler genellikle elle sökülür (söküldükten sonra da bir süre gelişmeye devam eder) ya da toprağa yakın kesilir; biçer-bağlarla da hasat edilebilir. 10–15 bitki bir demet yapılarak 5–7 gün baskıya alınır, sonra 8–10 demet tepeden bağlanarak beton ya da düz bir zeminde gümül (tokurcun) yapılır. Hava durumuna göre 8–15 gün sonra demetler branda üzerinde silkelenir, tohum eleklerden geçirilip savrularak temizlenir.

Uzun süre saklanacak tohumun nemi en fazla yüzde 8–9 olmalı, depo 20 °C’nin altında, serin, kuru ve havadar olmalıdır; bağıl nem yüzde 75’i geçerse küflenme başlar. Çuvallar ızgaralar üzerinde istiflenir. İyi bir çeşit ve bakımla kuruda dekara ortalama 100 kg, suluda 150 kg ve üzeri verim alınabilir.