Yer fıstığı

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Yer fıstığı tropik ve subtropik bölgelerin yazlık, sıcak iklim bitkisidir; pamuğun yetiştiği ekolojilerde ekonomik olarak yetiştirilebilir. Tohum 5–40 °C’de çimlenebilir, en uygun toprak sıcaklığı 30–35 °C’dir. Toprak 15–20 °C’ye ulaşmadan ekime başlanmamalıdır; aksi hâlde çıkış üç hafta kadar gecikir. Gelişme için en uygun sıcaklık 28–33 °C’dir; günlük ortalama 20 °C’nin altına inmemeli, gece–gündüz farkı 10 °C’yi aşmamalıdır. 35 °C’nin üzerinde çiçeklenme ve döllenme aksar. Bu istekler nedeniyle Türkiye’de yetişme kuşağı Akdeniz ikliminin etkisindeki sulanabilen kıyı ovaları ve GAP bölgesidir.

Yer fıstığı çiçeklendikten sonra “ginofor” denilen meyve sapları toprağa girer ve kapsüller toprak altında gelişir. Bu nedenle tarla bitkileri içinde toprak yapısının bu kadar önemli olduğu başka bitki azdır. İdeal toprak; drenajı ve havalanması iyi, tınlı kum ya da kumlu tın yapıda, kil oranı yüzde 7’yi geçmeyen, kireççe zengin, pH’sı 6–6,4 olan topraklardır. Çay kenarındaki taban araziler en uygun yerlerdir. Killi ve geçirgenliği az topraklarda verim düşük, hasat kaybı yüksektir.

Ekim nöbeti

Yer fıstığı hem baklagil hem çapa bitkisi olduğu için iyi bir ekim nöbeti bitkisidir; kendisinden sonraki ürüne azotça zengin, işlenmiş bir toprak bırakır. Pamuk, mısır, patates ve susam gibi baklagil olmayan bitkilerle dönüşüm yapılmalıdır; soya gibi başka bir baklagille nöbet verimi düşürür. Üst üste ekimde kökboğazı ve sap çürüklükleri yaygınlaşır. Bir çalışmada iki ekim arasındaki süre üç yıldan bir yıla düştüğünde verimin yüzde 34–42 azaldığı görülmüştür. Aynı tarlaya en az üç, tercihen dört yıl arayla ekilmelidir.

Toprak hazırlığı

Meyveler toprak altında geliştiği için toprağın iyi işlenip kabartılması diğer ürünlerden daha önemlidir. Ana üründe tarla sonbaharda 20–25 cm sürülür, Şubat’ta diskaroyla otlar karıştırılır; Nisan’da goble disk, diskaro, gübreleme, diskaro ve sürgüyle ekime hazırlanır. İkinci üründe hububat hasadından sonra tav suyu verilir, tava gelince aynı işlemlerle hazırlanır. Tava gelmeden işlenen tarlada oluşan kesekler çıkışı engeller. Her yıl aynı derinlikte işleme “taban taşı” denen sert bir tabaka oluşturur; üç dört yılda bir dip kazanla kırılmalıdır.

Ekim

• Ekim zamanıAna ürün 10 Nisan–20 Mayıs; en uygunu toprak 18 °C’yi geçtikten sonra, Mayıs’ın ilk yarısı. İkinci ürün hububat hasadından hemen sonra, en geç Haziran’ın ikinci yarısı
• SıklıkSıra arası 60–70 cm, sıra üzeri 10–15 cm
• Ekim derinliğiOrtalama 5–6 cm; ağır toprakta 4–6, hafif toprakta 6–8 cm
• Tohum miktarıİri taneli çerezlik çeşitlerde dekara 7–8 kg iç tohum (10–13 kg kabuklu); 12 kg’a kadar artırmak verimi yükseltir

Erken ekimde soğuk toprakta çıkış 2–3 haftayı bulabilir ve fideler hastalanabilir; toprak 18 °C’yi geçtikten sonraki ekimlerde çıkış 1–2 haftada yüzde 90 tamamlanır. Nisan ekimi, Mayıs ekimine göre hasadı ancak bir hafta öne çeker. Geç ekimde hasat ve kurutma yağışlı döneme kayar.

Tohumluk: Kabuklar ekime yakın zamanda ve mümkünse elle ayrılmalıdır; elle ayrılan tohumlarda kökboğazı çürüklüğü yaklaşık yarı yarıya azalır. Tohumlar sıcağa ve güneşe bırakılmamalı, mutlaka ilaçlanmalıdır. Çerezlik çeşitlerde hasattan sonra dört aya kadar süren bir tohum uykusu (dormansi) olabilir. Yer fıstığı yüzde 99 kendine döllendiği için tohumluk kendi ürününden ayrılabilir, ama dört yılda bir sertifikalı tohumla yenilenmesi önerilir.

Antalya’da yapılan bir denemede, normal 70 cm’lik tek sıra yerine 70–25 cm’lik çift sıra ekimle Halisbey çeşidinde yüzde 19, NC-7’de yüzde 15 daha fazla verim alınmıştır; ancak bu yöntem mibzer ve söküm makinelerinin buna göre ayarlanmasını gerektirir.

Gübreleme

Yer fıstığı topraktaki besinlerden çok iyi yararlandığı için genellikle fazla gübre gerekmez; uzun süredir yer fıstığı ekilen topraklar azot bakterilerince zengindir. İlk kez ekilecek tarlalarda tohum aşılanmalıdır. Fazla azot bitkiyi koyu yeşil, çok dallı ve gevşek dokulu yapar; çiçek ve meyve azalır.

• Fosfor: Topraktan hiç fosfor gelmediği varsayılırsa ekimden önce dekara 10–12 kg; her yıl fosfor verilen ve analiz yapılmamış tarlalarda 5–6 kg önerilir. Fazla fosfor başta çinko olmak üzere diğer besinlerin alımını engeller.
• Kalsiyum: Azot ve potasyumdan sonra en çok kaldırdığı elementtir. Bitki kalsiyumun yaklaşık yüzde 70’ini doğrudan ginofor ve kapsüllerle topraktan alır; bu yüzden üst 20 cm’de kalsiyumun ve nemin yeterli olması gerekir. Kalsiyum taneleri dolgunlaştırır, hastalıklara direnci ve aflatoksine karşı korumayı artırır. Topraklarımız genellikle kireçli olduğu için çoğunlukla ayrıca vermeye gerek yoktur.
• Potasyum ve magnezyum: Topraklarımız genellikle zengindir; eksiklik görülmedikçe verilmez.

Bakım

Yer fıstığı bir çapa bitkisidir. İlk sudan önce, otların durumuna göre bir iki yüzlek çapa yapılır; ilk sudan sonra otlar iyice çimlendiğinde son ve daha derin çapa yapılır. Ginoforlar 8–15 cm uzayarak toprağa girmeye çalışır; ulaşamazlarsa havada kalıp kururlar. Bu yüzden son çapadan hemen sonra boğaz doldurularak toprağın ginoforlara yaklaştırılması gerekir; bundan sonra toprak işlenmez. Bu işlemlerde yaprak ve saplar zedelenmemeli, üzerlerine toprak yığılmamalıdır.

Sulama

Yer fıstığı kuraklığa pamuk, soya ve mısırdan dayanıklı, susam ve sorgumdan daha az dayanıklıdır; ama ekonomik bir yetiştiricilik için sulama gerekir. Ekimden çiçeklenmeye kadar su tüketimi düşüktür; iyi bir kök gelişimi için ilk suda acele edilmemeli, bitkiler yeterince çiçeklenip susuzluk belirtisi gösterince (yaprakçıklar akşamki gibi karşılıklı kapanmaya başlayınca) sulanmalıdır. Kritik dönem, meyve oluşumunun yoğun olduğu Temmuz ve Ağustos’tur; bu dönemde susuz kalan tarlada verim düşer, aflatoksin artar. Kritik dönemde sulama aralığı 10–15 gün, sonra 20 güne kadar çıkabilir; genellikle 5–8 sulama yapılır. Uzun süreli göllendirmeden kaçınılmalı; Ağustos’tan sonraki fazla sulamalar hastalıkları artırır ve olgunlaşmayı geciktirir. Son sulama sonbahar yağışlarıyla çakışırsa söküm çok gecikebilir.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Yer fıstığı hasat zamanında bile gelişmeye devam eden bir bitkidir, bu yüzden en uygun söküm zamanını belirlemek zordur. Ülkemizde yetiştirilen iri taneli çerezlik (Virginia tipi) çeşitler 140–160 günde olgunlaşır; Mayıs ekiminde verim ekimden sonraki yaklaşık 145. güne kadar hızla artar. Ekimden 125 gün sonra yapılan hasatta verimin 150. gündekine göre yüzde 45 düşük kaldığı belirlenmiştir; bu yüzden ekimden itibaren beş ay dolmadan hasat yapılmamalıdır. Geç hasatta ise ginoforlar çürür ve kayıp hızla artar.

Kapsüllerin yüzde 60–70’i olgunlaştığında söküme başlanır. Olgunluk belirtileri: yaprakların sararıp dökülmesi, kapsüllerin sertleşip kırılırken ses çıkarması, kabuğun iç yüzünün kahverengi-siyaha dönmesi, kabuk üzerinde ağ gibi damarların belirginleşmesi ve tohum kabuğunun beyazdan pembeye dönmesidir.

Hasat iki aşamalıdır: önce bitkiler sökülür, saplar kuruduktan sonra harmanlanır. Ülkemizde söküm çoğunlukla kulağı çıkarılmış tek soklu pullukla yapılır; bitkiler silkelenerek toprağından arındırılır ve kökleri yukarıda olacak şekilde sıralanarak kurumaya bırakılır. Sökümde toprağın uygun tavda olması kayıpları azaltır.

Kapsüller sökümde yüzde 40–50, harmanda yüzde 20–35 nem içerir. Depolama için kabuklu ürünün nemi yüzde 9’un, iç fıstığın yüzde 7’nin altına indirilmelidir; tane elle kolayca ikiye ayrılıyorsa kuruma tamamdır. Kurutma tercihen gölgede yapılmalı, asla asfalt üzerinde yapılmamalı (koku kapar), kurutucularda 35 °C aşılmamalıdır. Ürün kabuklu olarak, temizlenip elenmiş hâlde, serin, kuru, havadar ve kemirgenlere kapalı depolarda, yüzde 65–70 bağıl nemde saklanmalıdır; yabancı kokulardan kolayca etkilendiği için ahşap ambarlar tercih edilmemelidir.