Bakla

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım ve sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Bakla serin ve nemli iklimleri seven, sıcaklık isteği düşük bir baklagildir. Tohum 3–4 °C’de çimlenmeye başlar; fideler −4 °C’ye, gelişmiş bitkiler −5 °C’ye kadar dayanır. Gelişme için en uygun sıcaklık 18–22 °C’dir. Yetişme süresi 120–190 gündür. Don sırasında açan çiçekler genellikle bakla bağlamaz. Ülkemizde en çok kıyı bölgelerinde, özellikle Batı Marmara ve Ege’de kışlık olarak yetiştirilir.

Kuraklığa dayanıksızdır; suya en hassas olduğu dönemler çimlenme, çıkış ve çiçeklenmedir. Çiçeklenmede terlemesi çok yüksek olduğu için su eksikliği tane iriliğini ve verimi düşürür, çiçek dökümünü hızlandırır. Aşırı nem ve durgun sudan da zarar görür. En iyi sonucu su tutma kapasitesi yüksek, havalanması iyi, besince zengin, derin ve tınlı topraklarda verir; sulanabiliyorsa hafif topraklarda da yetişir. Uygun pH 6,5–7,3’tür.

Ekim nöbeti

Baklagiller köklerindeki Rhizobium bakterileriyle havanın azotunu bağlar ve toprağı zenginleştirir; bu yüzden ekim nöbetinde tahıllardan önce gelmeleri en doğrusudur. Aynı tarlaya üst üste baklagil ekmek ise kök hastalıklarını ve nematodları çoğaltır. Bakla, baklagiller içinde toprağa en fazla azot bağlayanlardandır; bakladan sonraki tarla azotça zengin, yabancı otu az ve yapısı iyi olur. Ortak hastalık ve zararlılar nedeniyle bakla ya da başka bir baklagil aynı tarlaya en erken dört yılda bir ekilmelidir; dört yıllık nöbet zararlıları büyük ölçüde azaltır. Nematod tehlikesi nedeniyle yonca, üçgül ve yem bezelyesinden sonra da ekilmemelidir.

Toprak hazırlığı

Hazırlık bir önceki yıl başlar: erken kalkan önbitkiden sonra sığ bir işleme ve tırmık, sonbaharda da derin sürüm yapılır. Kireçleme gerekiyorsa toprak analizine göre sonbaharda uygulanır. İlkbaharda tırmık olabildiğince erken çekilir. Tohum yatağı düzgün ve keseksiz olmalı, gübre ve önbitki artıkları iyice gömülmelidir; böylece tohumlar aynı derinliğe düşer ve çıkış düzgün olur. Çok kuru ya da çok ıslak toprak işlenmemelidir.

Ekim

• Ekim zamanıIlıman bölgelerde kışlık (Ekim–Kasım), soğuk bölgelerde ilkbaharda olabildiğince erken (Mart–Nisan başı)
• Sıklıkm²’ye 20–40 bitki; sıra arası 40–50 cm, sıra üzeri 10–15 cm ya da 20–40 cm’de bir 3–4 tohumluk ocaklar
• Ekim derinliği4–8 cm; ağır toprakta daha sığ. Çok sığ ekilen tohumu kuşlar yer ya da yağmur açığa çıkarır
• Tohum miktarıTane iriliğine göre dekara 10–30 kg; yemlik baklada sıraya ekimde 15–20 kg

İlkbahar ekiminde gecikme pahalıya mal olur: ekimin bir ay gecikmesi taze tane verimini yarıya kadar düşürebilir. Tohumların ekimden önce 24 saat suda bekletilmesi çimlenmeyi hızlandırır. Ekimden sonra tohumlar iyice sulanır, ama çıkışa kadar yeniden sulanmaz; aksi hâlde tohumlar çürüyebilir. Çıkış 10–14 gün sürer, soğukta uzar. Erkenci taze bakla için fideyle üretim de yapılabilir; bu yöntem pahalı olsa da hasadı yaklaşık iki hafta öne çeker. Ülkemizde tescilli çeşitler arasında Eresen-87, Filiz-99, Kıtık, Salkım, Lara ve Seher bulunur.

Gübreleme

Bakla azotunun büyük kısmını kök bakterilerinden sağladığı için yüksek dozda azot gerekmez; fazla azot ya da taze çiftlik gübresi bitkiyi yaprağa yöneltir, çiçek ve bakla oluşumu azalır. Gübre miktarı toprak analizine göre belirlenir ve ekimden yaklaşık bir hafta önce, fosfor ve potasyumla birlikte verilir. Çiftlik gübresine iyi tepki verir; en iyisi gübrelemeden bir iki yıl sonra baklaya yer vermektir. İlk kez bakla ekilecek tarlalarda tohum, uygun bakteriyle aşılanmalıdır.

• Magnezyum eksikliği: Yaprak damarları ve kenarları yeşil kalırken aralar sararır; bakla oluşumu yavaşlar.
• Fosfor eksikliği: Yapraklar dikleşir, gövde incelir, yapraklarda koyu yeşil kenarlı küçük mor lekeler görülür; çiçek ve baklalar şekil bozukluğuna uğrayabilir.
• Kalsiyum eksikliği: Genç yapraklarda damar arası sararma ve yaprak ayasında kıvrılma, gelişme geriliği.

Bakım ve sulama

Soğukta çıkışı uzun sürdüğü için yabancı otlar bakladan önce gelişir; en önemli bakım işi ot mücadelesidir. Bitkiler 15 cm boylanınca çapaya başlanır, sıkışan sıra araları gevşetilir. Bakla kendi kendini taşıyabilse de baklalarla ağırlaşan uzun boylu çeşitler rüzgârlı yerlerde devrilebilir; küçük alanlarda destek verilebilir. İlkbaharda ilk baklalar bağladıktan sonra bitkilerin tepesinin koparılması bakla bağlamayı teşvik eder ve siyah bakla yaprakbitinin yerleştiği taze sürgünleri ortadan kaldırır.

Kışlık ekimler etkili yağışlar başlayana kadar, yazlık ekimler gerektikçe sulanır. Kurak geçen bahar aylarında çiçeklenme ve bakla bağlama döneminde 20–25 mm’lik sulamalar çiçek ve bakla sayısını, dolayısıyla verimi belirgin şekilde artırır.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Taze bakla, baklalar dolgun, sert ve yeşil, taneler gelişmiş ama henüz sertleşmemişken toplanır; ilkbahar ekiminden 12–14 hafta, kışlık ekimden 16–18 hafta sonra hasat başlar. Genellikle elle, önce alttaki baklalardan başlayarak birkaç seferde toplanır. Tanenin göbek bağı açık yeşilden kahverengiye dönmeye başladıysa tane sertleşip unlulaşmaya başlamış demektir. Taze bakla çabuk solar ve kararır; 0–1 °C’de ve yüzde 90–95 nemde saklanmalı, elma, armut, muz ve domates gibi etilen yayan ürünlerden uzak tutulmalıdır. Buzdolabında bir üç hafta, oda sıcaklığında en fazla dört gün dayanır.

Kuru tane için hasat, alt baklaların esmerleşip siyahlaştığı dönemde yapılır; saplar bu sırada yeşil olabilir ve tane nemi yüzde 15–17’dir. Baklalar çatlamadığı için dökülme sorunu yoktur, ama hasat gecikirse makinede açılmayı azaltmak için sabah erken saatlerde çalışılmalıdır. Ülkemizde hasat çoğunlukla elle yolma ya da orakla yapılır; ürün tarlada kurutulup harmanlanır. Yemlik baklada tane verimi genellikle dekara 250–350 kg’dır. Hasattan sonra kökler ve bitki artıkları toprağa karıştırılırsa bağlanan azot tarlada kalır. Ambarın sıcaklığı 10 °C’yi, bağıl nemi yüzde 55–60’ı geçmemeli; ürün depoya girmeden önce baklagil tohum böceklerine karşı önlem alınmalıdır.