Çay

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Bahçe tesisi ve çoğaltma
• Gübreleme
• Bakım, budama ve gölgeleme
• Hasat
• İşleme ve çay türleri
• Sorunlar

İklim ve toprak

Çay subtropik kuşağın bitkisidir; kuzey yarımkürede 42., güney yarımkürede yaklaşık 27–30. enlemler yetişme sınırıdır. Türkiye, dünyada çay yetiştirilen en kuzey bölgeler arasındadır ve çay burada bir mikroklima alanında yetişir. Yıllık sıcaklık ortalaması 14 °C’nin altına düşmemeli, sıcaklık sık sık 0 °C’nin altına inmemelidir; bitki −15 °C’de donar, 40 °C’nin üzerinde yapraklarda yanma görülür. Kuraklık olmadıkça yüksek sıcaklık verimi artırır.

Gelişme döneminde en az 1.200 mm yağış gerekir ve bu yağış sağanak değil, düzenli ve ağır ağır yağmalıdır. Bu yüzden yağışın azaldığı Trabzon ve batısı çay için daha az ekonomiktir. Yağmurdan sonraki dağınık ve kırılmış ışık gelişmeyi ve kaliteyi artırır; çok parlak doğrudan güneş istenmez.

Çay asitli toprakları sever; uygun pH 4,5–6’dır. Kireçten hoşlanmaz, yüzde 5 kireç bile gelişmeyi bozar. Toprak besin ve organik maddece zengin olmalı, taban suyu kazık kök seviyesinin altında bulunmalıdır.

Bahçe tesisi ve çoğaltma

Çay tohumla (generatif) ya da çelik, aşı ve doku kültürüyle (vejetatif) çoğaltılır. Ülkemizdeki çay bahçelerinin büyük kısmı tohumla kurulduğu için bitkiler arasında farklılık fazladır; bu, verim ve kalite sorunlarının nedenlerinden biri sayılır. Eğimi yüzde 50’den fazla olan yerlerde bahçe kurulmamalıdır. Tesisten önce derin toprak işleme yapılır ve dekara yaklaşık 3 ton organik gübre verilir. Fidanlar 1 × 1 m aralıkla dikilir; düz alanlarda hasat ve havalanma için sıra arası 120 cm tercih edilir.

Gübreleme

Çayda ürün yapraktır; her hasat topraktan önemli miktarda besin kaldırır ve nitelikli bol ürün büyük ölçüde bilinçli gübrelemeye bağlıdır. Gübreleme genellikle yılda bir kez, Şubat sonu–Mart başında yapılır; çaylıklara dekara yaklaşık 70 kg gübre verilir. Gübre ocağın üzerine serpilmemeli, köklere doğru verilmelidir. Yıllardır yapılan yanlış gübreleme çay topraklarında aşırı asitleşmeye yol açmıştır; gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır.

Bakım, budama ve gölgeleme

Budama, bitkiyi toplama için uygun yükseklikte ve geniş bir “toplama tablası” hâlinde tutar. Gölge ağaçları ürün miktarını ve yaprak alanını artırır, kurak dönemlerde topraktaki suyu korur, düşen yapraklarıyla toprağı organik maddece zenginleştirir. Kuru dönemlerde suyun toprakta tutulması için eğimli arazilerde geniş setler yapılması önerilir.

Hasat

Ürün, bütün yetişme dönemi boyunca toplama tablası üzerinde periyodik olarak gelişen taze sürgünlerden alınır. İdeal hasat, büyümekte olan tepe tomurcuğu ile onu izleyen iki yapraktan oluşan “iki buçuk yaprak” sürgündür; taze ve körpe olmak koşuluyla üçüncü yaprak da alınabilir. Kaba yapraklar kaliteyi bozar. Hasada sıcaklık 11 °C’yi geçince başlanır; ülkemizde ilk toplama yıla göre Nisan–Mayıs’ta başlar ve yaz boyunca birkaç sürgün döneminde sürer. Bahçeler eğimli olduğu için hasat çoğunlukla makasla yapılır; Japonya’daki gibi makineli hasat yaygın değildir. Toplanan yaprak bekletilmeden işleme merkezine ulaştırılmalıdır; bekleyen, kuruyan ya da geç toplanan yapraktan kaliteli çay elde edilemez.

İşleme ve çay türleri

Aynı yapraktan işleme yöntemine göre farklı çaylar elde edilir. Siyah çay soldurma, kıvırma, fermantasyon (oksidasyon) ve kurutma aşamalarından geçer; Türkiye’de üretilen çayın büyük kısmı siyah çaydır. Yeşil çay iki buçuk yaprak sürgünlerden oksidasyona uğratılmadan elde edilir ve yapraklar yeşil rengini korur; dünya üretiminin dörtte biri yeşil çaydır. Beyaz çay ise en az üretilen ve en pahalı çay türüdür.

Sorunlar

• Yanlış gübreleme sonucu toprakların aşırı asitleşmesi
• Bahçelerin tohumla kurulmuş olması ve yaşlanması
• Çay tarımında çalışan nüfusun azalması ve üreticilerin bir kısmının bölge dışında yaşaması
• İki buçuk yaprak kuralına her zaman uyulmaması nedeniyle kalite kaybı