Tütün

Yetiştiricilik

• Fide yetiştiriciliği
• İklim ve toprak
• Toprak hazırlığı
• Dikim
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat (kırım)
• Kurutma ve tavlama

Fide yetiştiriciliği

Tütün tohumu çok küçük olduğundan (1 g’da 10–12 bin tohum) tarlaya doğrudan ekilmez; fidelikte yetiştirilen fideler tarlaya şaşırtılır. Bu yöntem yaklaşık iki aylık bir zaman kazandırır ve sonbaharda tütünün zamanında kurutulabilmesini sağlar.

• Fidelik yeri: İşletmeye yakın, güneye bakan, kuzeyi kapalı, gübrelik ve lağım sularından uzak olmalı; toprağı mümkünse dezenfekte edilmelidir.
• Yastıklar: Soğuk, ılık ve sıcak olmak üzere üç tip yastık kullanılır. Yastık harcı genellikle kum, yanmış ahır gübresi ve tarla toprağı karışımından yapılır. Örtülü yastıklarda sıcaklık 20–30 °C olmalı; 5 °C’nin altına inmemeli, 38 °C’yi geçmemelidir.
• Ekim: Tohum 30–40 misli ince kum ya da külle karıştırılıp m²’ye 2–3 g serpilir, üzeri en fazla 0,5 cm elenmiş koyun-keçi gübresiyle (kapak) örtülüp süzgeçle sulanır. 1 m² fidelikten 3.000–4.000 fide alınır; 1 dekar tarla için 3–4 m² fidelik yeterlidir.
• Bakım: Sulama, ot alma, fazla büyümüş fidelerin atılması (kılavuz atma) ve köklerin açılmaması için kapak gübresi serpme (kapak atma) başlıca işlerdir. Gerekirse sulandırılmış gübre şerbeti verilir, yastıklar havalandırılır.
• Pişkin fide: 15–20 cm boylu, 6–7 yapraklı, işaret parmağına sarıldığında kırılmayan, tok ve elastik fidedir. Uzun, açık renkli ve kolay kırılan fidelere “cıvgın” denir ve kullanılmaz.

İklim ve toprak

Tütün tropikal kökenli olmasına karşın 60° kuzey ile 40° güney enlemleri arasında çok geniş bir alanda yetiştirilir. Ülkemizde ince, küçük yapraklı, iyi yanan ve aromalı şark (oryantal) tipi tütünler, kurağa uyumlu olduklarından genellikle sulanmadan, Ege ve Karadeniz’in eğimli ve fakir topraklarında yetiştirilir. Sert içimli dolgu tütünleri ile Virginia ve Burley gibi yabancı kökenli tütünler ise taban ve düz yerlerde, derin ve verimli topraklarda sulanarak yetiştirilir.

Toprak hazırlığı

Önbitki kaldırıldıktan sonra toprak 10–15 cm işlenerek anız bozulur, kışa girmeden pullukla 20–25 cm sürülür. İlkbaharda dikimden yaklaşık bir ay önce kazayağıyla 10 cm işlenip tırmık ya da sürgüyle düzeltilir. Toprağı sığ yerlerde alttaki şistli kayalar yüzeye çıkarılıp kışın ufalanmaya bırakılır. Virginia, puro ve diğer sert tütünlerde toprak derin sürülür. Dikimden önce, fidelerin dikileceği aralıklara göre karıklar açılır.

Dikim

• Dikim zamanıEge’de 20 Mart–15 Nisan, Marmara ve Trakya’da 25 Mart–10 Mayıs, Karadeniz’de Mayıs sonu–Haziran başı, Doğu ve Güneydoğu’da Haziran ortası
• Şark tipi40 × 15–20 cm; dekara 15–20 bin fide
• Sert iri yapraklı50 × 20 cm; dekara yaklaşık 10 bin fide
• Puroluk ve yabancı kökenli100 × 60–80 cm; dekara 1.500–3.000 fide

Normal ve “yaz kurusu” bir ürün için mümkün olduğunca erken dikim yapılmalıdır; erken dikime “asi”, geç dikime “körpe” denir. Dikim genellikle üç kişilik ekiplerle yapılır: taşıyıcı fideyi getirir, dikici plantuvarla 6–10 cm derinlikte açtığı yere fideyi diker ve boğazını bastırır, saka can suyunu verir. Fidenin göbeğine toprak kaçırılmamalıdır. Üç kişilik bir ekip günde yaklaşık 1 dekar dikebilir; dikim makineleriyle bu 5–6 dekara çıkar.

Bakım

• Çapa: Dikimden 20–25 gün sonra birinci çapa (kaymak çapası) yapılır. 15–20 gün sonra yapılan ikinci çapa esastır; otlar alınır ve bitkilerin boğazı doldurulur. Genellikle üçüncü çapaya gerek kalmaz.
• Tepe kırma ve koltuk alma: Dolgu, puroluk, pipoluk ve Amerikan kökenli tütünlerde yaprak ürününü artırmak için bitkinin tepesi (çiçek salkımı) koparılır ve yaprak koltuklarından çıkan dallar alınır. Şark tipi kalite tütünlerinde bu işlemler yapılmaz; yapılırsa yapraklarda nikotin ve diğer azotlu maddeler artar, kalite bozulur.

Sulama

Ege ve Karadeniz’de yetiştirilen şark tipi tütünler genellikle sulanmaz; Ege’de kurak yıllarda bir iki kez az miktarda su verilebilir. Trakya, Marmara, Doğu ve Güneydoğu Anadolu tütünleri ile puroluk ve yabancı kökenli tütünler sulanarak yetiştirilir; bölge ve çeşide göre 2–4 kez karık usulüyle su verilir. Sulanan tütünler genellikle sert içimli, kaba dokulu ve nikotini yüksek dolgu tütünleridir. Fazla su köklere zarar verir, fazla nem de hastalıkları hızla yayar.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır. Adıyaman’ın Çelikhan ilçesinde yapılan bir ankette tütün üreticilerinin zirai mücadele bilinç düzeyinin düşük olduğu ve pestisit kalıntısının önemli bir sorun olduğu belirlenmiştir; ilaç seçimi ve bekleme süreleri konusunda il ve ilçe müdürlüklerine danışılmalıdır.

Hasat (kırım)

Tütün hasadına kırım denir. Şark tipi kalite tütünlerinde yapraklar olgunlaştıkça el el, yani yaprak yaprak kırılır; çünkü bitkinin farklı yerlerindeki yaprakların kalitesi ve olgunlaşma zamanı 2–4 gün arayla değişir. Kalite tütünlerinde kırım 6–7, dolgu tütünlerinde 3–6 elde tamamlanır. Kırıma dip yapraklardan (birinci el) başlanır; dip üstü, birinci, ikinci ve üçüncü ana, doruk altı ve doruk yaprakları sırayla alınır. Kalite tütünlerinde en iyi yapraklar doruk ve doruk altı yapraklardır, esas ürünü ise analar (bel yaprakları) oluşturur; dip yaprakların kalitesi düşük olduğundan çoğu zaman alınmaz.

En iyi kırım zamanı sabah 04.00–10.00 arasıdır; erken kırılan yaprakların şeker ve reçine içeriği yüksektir. Çiğli ve yağışlı havada kırım kurutma hatalarına yol açar. Kırılan yapraklar aynı gün 35–40 cm’lik tahta iğnelerle 2,5–3 m’lik iplere dizilir; bir işçi günde 15–20 ip dizebilir. Dolgu ve yabancı kökenli tütünlerde yapraklar dizimden önce 3–4 gün sarartılır.

Kurutma ve tavlama

Kurutma, dizilen yeşil yaprakların belirli sıcaklık ve nem koşullarında kimyasal yapısının değişerek istenen özellikleri kazanmasıdır. Şark tipi tütünler güneşte kurutulur ve özel bir tesis gerektirmez; Virginia tipi tütün fırınlarda, Burley tipi tütün hangarlarda kurutulur. Kurumuş yaprakta yüzde 10–15 su kalır ve yapraklar kolayca kırılır. Bu yüzden pazara hazırlanmadan önce tavlama ile yumuşatılır: Karadeniz’de nemli havada ya da toprak kuyularda doğal olarak, Ege’de su püskürtülerek, en iyisi ise su buharıyla. Tavlanan tütünler denk hâline getirilerek pazara sunulur.