Taksonomi
- Alem
- Plantae
- Sınıf
- Magnoliopsida (iki çenekliler)
- Takım
- Rosales
- Familya
- Cannabaceae (kenevirgiller)
- Cins
- Humulus
- Şerbetçiotu
- H. lupulus L.
- Kromozom
- 2n = 20
Şerbetçiotu kenevirin yakın akrabasıdır. Çok yıllık kökünden her yıl yeni sürgünler (sarılıcı gövdeler) verir; bu gövdeler üzerindeki sert tüyler sayesinde desteklere saat yönünde sarılarak tırmanır. İki evciklidir; ekonomik ürün, dişi bitkilerin kozalak denilen çiçek kümeleridir. Kozalaklardaki lupulin bezlerinde biraya acılık veren alfa ve beta asitleri ile aroma veren uçucu yağlar bulunur. Çeşitler acılık (yüksek alfa asitli) ve aroma çeşitleri olarak ikiye ayrılır.
Önemi ve tarihçesi
Şerbetçiotunun doğal kökeninin Çin olduğu düşünülmektedir. Avrupa’da yetiştirilmesine ilişkin kayıtlar 8. ve 9. yüzyıllara uzanır: bazı yayınlarda 736 yılına ait, Bavyera’daki Hallertau çevresiyle ilişkilendirilen bir kayıt aktarılır; 822 yılına ait Corvey Manastırı kayıtlarında ise bira için şerbetçiotu toplandığından söz edilir. Bira yapımında kullanımına ilişkin açık yazılı kayıtlar 12. yüzyıla uzanır; 1150’ler civarında yaşamış Bingenli Hildegard, şerbetçiotunun içeceklerin bozulmasını önleyici etkisinden söz eder. Daha önce biralar “gruit” denilen ot karışımlarıyla tatlandırılıyordu; şerbetçiotu acılığının yanı sıra koruyucu etkisi sayesinde yüzyıllar içinde bunların yerini aldı. Bugün ABD ve Almanya dünyanın en büyük üreticileridir.
Türkiye’de şerbetçiotu tarımına 1965’te Bilecik’te başlandı ve bira sanayisinin gelişmesine paralel olarak yayıldı. Üretim Bilecik’in Pazaryeri ilçesi ve merkez ilçesinde yoğunlaşmıştır. Son yıllarda ilaç ve kozmetik sanayisinde de kullanılmaktadır.
Üretim değerleri
Dünyada üretim
Dünya üretimi, 1994–2024 (bin ton)
1994'ten bu yana dünya üretimi yüzde 24 arttı; dekara verim 123 kg'dan 165 kg'a çıktı. Dünya değerleri büyük ölçüde FAO tahminlerine dayanmaktadır.
Kıtalara göre üretim payı
En çok üreten 10 ülke (1994–2024 ortalaması, bin ton)
Sıralama, tek bir yılın dalgalanmasından etkilenmemesi için son 31 yılın ortalamasına göre yapılmıştır. Türkiye bu dönemin ortalamasında ilk 10'un dışında kalıyor.
FAO’nun Etiyopya için bildirdiği değerler dikkatle yorumlanmalıdır: Etiyopya’da yerel biralarda acılık için şerbetçiotu yerine “gesho” denilen başka bir bitki (Rhamnus prinoides) kullanılır ve bu kayda onun da dahil edilmiş olması muhtemeldir.
Türkiye’de üretim
Türkiye üretimi, 2004–2025 (ton)
2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 61 azaldı. Türkiye’de şerbetçiotu üretiminin neredeyse tamamı Bilecik’te yapılır.
Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)
%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri
En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)
İlk üç il, şerbetçiotu üretiminin yüzde 100’ünü tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.
Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.
Kalite ve bileşim
Şerbetçiotunun değeri kozalaklardaki lupulin bezlerinden gelir. Lupulindeki reçineler (alfa ve beta asitleri) biraya acılık ve dayanıklılık, uçucu yağlar ise aroma verir. Acılık çeşitlerinde alfa asit oranı yüksektir (örneğin yüzde 12–14), aroma çeşitlerinde daha düşüktür (yüzde 4,5–7 gibi). Kaliteli ürün için yalnızca döllenmemiş, tohumsuz dişi kozalaklar istenir; tohum lupulin oranını düşürür. Kozalaklar 60 °C’nin altında kurutulup yüzde 8–10 neme indirilmeli ve oksidasyonu önlemek için vakumlu ve soğukta saklanmalıdır.
Yetiştiricilik
İklim ve toprak
Şerbetçiotu ılıman bölgelerin bitkisidir; ticari üretimin çoğu kuzey ve güney yarımkürede 40–50. enlemler arasında yapılır. Çiçeklenme ve yüksek kozalak verimi için yetişme döneminde uzun gün ister. Kışın dinlenme döneminden çıkabilmesi için bir iki ay boyunca 4–6 °C’nin altında soğuklanması gerekir.
Farklı topraklarda yetişebilir, ama en iyisi drenajı iyi, derin, kumlu-tınlı ve pH’sı 5–7 (ideali 6,5 civarı) olan topraklardır. Ağır ve su tutan topraklardan kaçınılmalıdır. Bilecik-Pazaryeri’ndeki plantasyonlarda yapılan bir araştırmada toprakların genellikle hafif bünyeli ve bir kısmının organik maddece fakir olduğu belirlenmiştir.
Bahçe tesisi ve terbiye
Şerbetçiotu kök parçaları (rizom) ya da köklendirilmiş fidelerle çoğaltılır; hastalık taşımaması için güvenilir kaynaktan alınmış materyal kullanılmalıdır. Dikim ilkbaharda yapılır. Bitki iki evciklidir: erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerdedir. Ticari üretimde yalnızca dişi bitkiler dikilir, çünkü bira sanayisinin istediği, döllenmemiş (tohumsuz) dişi çiçek kozalaklarıdır; erkek bitkiler ıslah dışında bahçeden temizlenir.
Sürgünler yüksek bir tel sistemine bağlanan iplere sardırılır. Telin yüksekliği çeşidin gücüne ve bölgenin koşullarına göre belirlenir; bitkinin yıllık uzama büyümesini tamamlayıp telin fazla üstüne taşmadan durabileceği yükseklikte olmalıdır.
Gübreleme ve sulama
Gübreleme her yıl toprak analizine göre yapılmalıdır. Gelişmiş bahçelerde azot ihtiyacı hektara yaklaşık 120–170 kg (dekara 12–17 kg) kadardır; ilk yıl bunun yarısı ile üçte ikisi yeterlidir. Azot ilkbahardan yaz başına kadar en az üç parçada verilir. Fosfor ihtiyacı düşük, potasyum ihtiyacı yüksektir; bor, çinko ve mangan gibi mikro besinler de gerekir. Bilecik-Pazaryeri’ndeki 31 plantasyonda bitkilerin yüzde 19’unda azot, yüzde 36’sında fosfor, yüzde 45’inde potasyum ve yüzde 39’unda kalsiyum yetersizliği olabileceği bulunmuştur. Bitki hızlı geliştiği Haziran ve Temmuz’da düzenli sulama ister.
Budama ve sardırma
İlkbaharda kütükten çıkan ilk sürgünler düzensiz geliştiği için, ikinci ve üçüncü yıldan itibaren genellikle 50–60 cm’ye ulaştıklarında kütük hizasından budanır. Bu budama bitkiyi güçlendirir, önceki yılın artıklarını temizler ve hastalık baskısını azaltır. İkinci sürgünler aynı boya ulaşınca her bitkiden iki üç güçlü sürgün seçilir ve ipe saat yönünde sardırılır; diğer sürgünler alınır. Şerbetçiotu sürgünleri doğal olarak saat yönünde tırmanır, ters sardırılan sürgünler ipten düşer. Bitkinin çevresi yabancı otlardan temiz tutulmalıdır.
Hastalık ve zararlılar
En önemli hastalıktır; sürgünlerde bodurluk, yapraklarda ve kozalaklarda kararma yapar. Tarihte ABD’nin New York eyaletindeki şerbetçiotu üretimini 1909’da çökertmiştir.
Yaprak ve kozalaklarda beyaz küf oluşturur, kozalak kalitesini düşürür.
Yaprakların özsuyunu emerek bitkiyi zayıflatır; sıcak ve kuru dönemlerde kırmızıörümcek zararı artar.
Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır. Bitkiler gelişme dönemi boyunca en az haftada bir kontrol edilmelidir.
Hasat ve kurutma
Kozalaklar hasat için ancak 7–10 günlük kısa bir dönemde en uygun durumdadır. Hasat zamanı geldiğinde dış pullar kâğıt gibi kuru hissedilir, içteki lupulin koyu sarıdır, elde ezilen kozalak sıkıştırılmış hâlde kalır ve yapışkan bir iz ile güçlü bir koku bırakır. Hasatta sürgünler kesilir ve kozalaklar sürgünlerden ayrılır; büyük işletmelerde bu iş toplama makinelerinde yapılır. Bazı kişilerde şerbetçiotu ciltte hafif kızarıklık yapabildiği için uzun kollu giysi ve eldiven önerilir.
Kozalaklar kurutma odalarında (fırın) ya da havadar yerlerde 60 °C’nin altındaki sıcaklıklarda, yüzde 8–10 neme kadar kurutulur; daha yüksek sıcaklık kaliteyi düşürür. Kurutulmuş kozalaklar vakumlanıp soğukta saklanır. Hasat artığı sürgünler hastalık yaymaması için bahçeden uzakta kompostlanmalıdır.
Kaynaklar
- FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: 2 Ekim 2026).
- TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: 2 Ekim 2026).
- Sirrine, R. (2014). Growing Hops (E3210). Michigan State University Extension.
- Dodds, K. (2017). Hops: A Guide for New Growers. NSW Department of Primary Industries.
- Çakıcı, H., Yener, H. ve Aydın, Ş. (2005). Bilecik-Pazaryeri yöresi şerbetçiotu plantasyonlarının beslenme durumu. Ege Üniv. Ziraat Fak. Derg., 42(3): 123–134.
- The Cultivation of Hops. Perinton Historical Society.