Çeltik

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Bakım
• Gübreleme
• Sulama
• Yabancı otlar
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Çeltik sıcak ve nemli koşulları seven, suyla göllendirilmiş tavalarda yetiştirilen bir tahıldır. Çeşide göre ekimden hasada 110–140 gün sürer: erkenci çeşitler 110–120, orta çeşitler 120–130, geççi çeşitler 130–140 günde olgunlaşır. Tava suyunun sıcaklığı 12 °C’nin üzerinde olmalıdır.

Toprak bakımından seçici değildir; kumlu-tınlıdan ağır killiye, pH’sı 3 ile 8 arasında değişen topraklara uyum sağlar. Su altında köklerin oksijeni sudan değil, yapraklardan köke uzanan hava kanallarından (aerenkima) aldığı bilinmektedir.

Ekim nöbeti

Aynı tarlaya her yıl çeltik ekilirse verim düşer, yabancı ot ve hastalıklarla mücadele zorlaşır. İki üç yıl çeltikten sonra tarlaya bir yem bitkisi, tercihen toprağa azot kazandıran baklagil yem bitkisi ekilmelidir.

Toprak hazırlığı

Çeltik tarlalarında toprak nemi genellikle yüksek olduğundan tava gelmesi beklenmez; tarlaya ilkbaharda girilebilen ilk fırsatta, çoğunlukla Nisan’da pullukla sürüm yapılır. Kesekler goble disk ya da kültivatörle parçalanır. Tavalara suyun eşit dağılabilmesi için yüzey lazerli tesviye küreğiyle düzeltilir ve tarla setlerle (tir) çevrili tavalara ayrılır. Taban gübresi tırmıkla karıştırılır, ardından silindirle toprak sıkıştırılır ve tavalar suya hazırlanır.

Ekim

• Ekim zamanıMayıs
• Tohum sıklığım²’ye 500–600 tohum
• Tohum miktarıKüçük taneli çeşitlerde dekara 15, orta tanelilerde 17–18, iri tanelilerde 20 kg
• Ekim yöntemiSu verilmiş tavalara serpme (elle, gübre serpme makinesiyle ya da uçak ve İHA ile); mibzerle ekim ve fideleme de yapılır

Tohumluk sertifikalı, hastalıklardan, yabancı ot ve kırmızı çeltik tohumlarından arınmış olmalı; mümkünse iki üç yılda bir yenilenmelidir. Tohumlar ekimden önce 24–36 saat suda bekletilerek şişirilir. Beyaz uç nematoduna karşı ön çimlendirmeden önce tohumların 55–56 °C’deki suda 10 dakika tutulması önerilir.

Tohum serpildikten 3–4 gün sonra tavanın suyu boşaltılır; kök ve yaprak çıkması için 4–5 gün beklenip yeniden su verilir. Bu bekleme süresi uzatılmamalıdır, çünkü kuru kalan tavada yabancı otlar çimlenir.

Bakım

Çeltikte bakımın temeli tavadaki su seviyesinin dönemlere göre ayarlanmasıdır (aşağıdaki sulama bölümüne bakın). Ot ilacı, kardeşlenmenin sonunda sapa kalkmanın hemen başında uygulanır: önce tavanın suyu boşaltılır, ilaç atılır, iki gün sonra yeniden su verilir ve bundan sonra hasada kadar su kesilmez.

Gübreleme

Çeltikte en uygun azotlu gübre, azotu yavaş bıraktığı için amonyum sülfattır. Kaynaklarda dekara 15–18 kg saf azot ve 6–9 kg fosfor önerilir. Fosforun tamamı ekimde verilir; azot üçe bölünür: ekimde, kardeşlenmede ve salkım çıkarmanın başında. Aşırı azot, çeltiğin en önemli hastalığı olan yanıklığı artırdığı için kaçınılmalıdır.

Sulama

Su seviyesi 15 cm’yi geçmemelidir. Çeltiğin su tüketimi 810–1.625 mm arasındadır; sürekli göllendirmede sızma ve akışla kaybolan su da eklendiğinde uygulamada verilen su miktarı bunun birkaç katına çıkar. Çeltik özellikle kardeşlenme, salkım oluşumu ve tozlanmada su eksikliğinden etkilenir; en kritik dönem çiçeklenmeden 20 gün öncesinden 10 gün sonrasına kadar olan süredir. Damla sulama, mevsimlik su 2.000 mm’nin altına düşürülmediği sürece tava yöntemine yakın verim ve yüzde 40–50 su tasarrufu sağlayabilir; yağmurlamada ise verim yüzde 20–50 düşmektedir.

Yabancı otlar

Yabancı ot, yanıklıkla birlikte çeltik tarımının iki büyük sorunundan biridir. Başlıca otlar darıcan türleri, kızotu ve topalak gibi sazlar ile baraj otudur. En zor olanı kırmızı çeltiktir: kültür çeltiğinin yabani bir biyotipidir, daha uzun boylu ve erkencidir, tanesini döker ve tohumları toprakta yıllarca canlı kalır. Pirinçte kırmızı çizgili tanelere ve randıman kaybına yol açar. Kırmızı çeltikle mücadelede, belirli bir ilaç grubuna dayanıklı (CL) çeşitlerle üretim önemli bir çözümdür.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır. Yanıklığa dayanıklı Yanmaz, Aslı, Aliço-22 ve TARI2020 gibi çeşitler araştırma enstitülerinden temin edilebilir.

Hasat ve depolama

Hasat, salkımların yüzde 80’i saman rengini aldığında, alt taneler sert hamur dönemine geldiğinde yapılır; bu sırada tane nemi yüzde 22–24’tür. Erken hasatta tebeşirimsi yeşil taneler verimi ve randımanı düşürür; geç hasatta kuş ve kemirgen zararı ile kırık tane oranı artar.

Güvenli depolama için nem yüzde 14’ün altına indirilmelidir. Güneşte kurutmada ürün beton zemine en fazla 4–5 cm kalınlıkta serilip sık sık karıştırılır; kurutucuda ürün sıcaklığı 35 °C’yi geçmemelidir. 100 kg çeltik işlendiğinde ortalama 60 kg sağlam pirinç, 12–14 kg kırık pirinç, 6–8 kg kepek ve 18–20 kg kavuz elde edilir.