Haşhaş

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Haşhaş tohumu toprakta yeterli nem bulunca 4 °C’de çimlenebilir. Kökü iyi gelişmiş, 6–8 rozet yaprağı vermiş bitkiler normal bir kışı zarar görmeden geçirir; çıkışı gecikmiş, donlara erken dönemde yakalanan bitkiler ise zarar görür. Kar örtüsü bitkiyi çok düşük sıcaklıklarda bile korur. Toplam sıcaklık isteği 2.300–2.700 °C’dir. Güneşi ve sıcağı sever; ışıklanma süresinin uzun olduğu yerlerde ve açık geçen yıllarda kapsüldeki morfin oranı yükselir.

Yıllık yağış ihtiyacı 600–700 mm’dir; bunun 300–400 mm’sinin çiçeklenmeye kadar düşmesi idealdir. Çiçeklenmeden sonraki yağışlar döllenmeyi aksatır ve mildiyöyü yayar. Toprak bakımından seçici değildir; en iyi orta ağır, alüviyal taban topraklarda ve kumlu-tınlı topraklarda yetişir. Ağır killi topraklarda kaymak tabakası çıkışı engeller, kumlu topraklar nemi tutmaz ve bitkiler rüzgârda devrilir.

Ekim nöbeti

Haşhaş toprağı yormaz ve yarı nadas yerine geçer; çapa bitkisi olduğu için kendinden sonraya temiz bir tarla bırakır ve tarlayı erken boşalttığı için ardından hububat ekilebilir. Sulama imkânı olmayan bölgelerde genellikle nadasa haşhaş, ardından tahıl ekilir. Ekim nöbeti hastalık ve zararlıları azaltır, ayrıca tarlaya dökülen tohumlardan ertesi yıl çeşit karışmasını önler.

Toprak hazırlığı

Tohum çok küçük olduğu için (bin dane ağırlığı yaklaşık 0,5 g) tarla özenle hazırlanmalıdır; haşhaş kazık köklü olduğundan derin sürülmüş tarlayı sever. Ürün kalkar kalkmaz ya da nadasta sonbaharda çiftlik gübresi verilip derin sürüm yapılır. Eylül sonu–Ekim başında fosforun tamamı ve azotun yarısı serpilerek kazayağıyla tekrar işlenir; nem yetersizse sulanarak tava getirilir. Toprak un ufak edilmemeli, hafif kesekli kalmalıdır; bu hem kaymaklanmayı önler hem de kışlık haşhaşı soğuğa karşı korur.

Ekim

• Ekim zamanıGüzlük ekim Ekim ayının ilk haftası; kışı sert yörelerde ya da kıştan zarar görülürse yazlık ekim Mart sonu–Nisan başı
• Ekim yöntemiÇoğunlukla serpme (tohum kumla karıştırılarak); mibzerle sıraya ekim giderek yaygınlaşıyor
• Ekim derinliğiTohumun üzeri yaklaşık 2 cm toprakla örtülür
• Tohum miktarıSerpmede dekara 1–2,5 kg; mibzerle çok daha az

Haşhaş rüzgârdan zarar gördüğü için sıraya ekimde rüzgâr yönünde ekmek faydalıdır. Tohum üç yıl çimlenme gücünü korur; taze, karışmamış, doğal renk ve kokusunda olmalıdır. Mildiyö ve kökboğazı yanıklığı tohumla taşındığından ilaçlı sertifikalı tohum kullanılmalıdır. Geçit Kuşağı Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün geliştirdiği çeşitler arasında Kemerkaya-95, Anayurt-95, Tınaztepe, Zaferyolu, Ömürcan, İzzetbey, Çelikoğlu ve Hüseyinbey bulunur.

Gübreleme

Dekardan 150 kg tohum alan haşhaş topraktan yaklaşık 10,4 kg azot, 5,3 kg fosfor ve 9,3 kg potasyum kaldırır. Haşhaş çiftlik gübresini çok sever: ilk sürümde dekara 2–2,5 ton yanmış çiftlik gübresi verilmelidir. Yanmamış gübre danaburnu ve bozkurt gibi toprak zararlılarını çoğaltır. Kimyasal gübre olarak ortalama dekara 8–10 kg saf azot ve 3 kg saf fosfor yeterlidir; azotun yarısı ekimden önce, yarısı ilk çapadan önce verilir. Topraklarımız potasyumca zengin olduğundan genellikle potasyum gerekmez.

Bakım

Kıştan çıkışta bitkiler 7–10 yapraklıyken seyreltme ve ilk çapa yapılır: sıraya ekimde 50 cm sıra arasında her 20 cm’de, serpmede yaklaşık 30 cm arayla bir bitki bırakılır. Sıraya ekim, çapacı ihtiyacını en az üçte bir azaltır. 15–20 gün sonra ikinci çapa ve boğaz doldurma yapılır. Haşhaşın yan kökleri zayıf, toprak üstü kısmı büyük olduğu için yağmurla gelen sert rüzgârda devrilir; bu yüzden boğaz doldurma çok önemlidir. İkinci çapadan sonra bitkiler toprağı gölgelediği için üçüncü çapaya gerek kalmaz.

Sulama

Zamanında çıkış için ekimde tarla tavında olmalı ya da ekimden sonra su verilmelidir. Güzlük haşhaşın su tüketimi yaklaşık 750 mm, yazlığınki 425 mm bulunmuştur. Güzlük haşhaşta tomurcuklanmada bir sulama, yazlık haşhaşta tomurcuklanma ve çiçeklenmede birer sulama yeterlidir; böylece hem tohum hem kapsül verimi belirgin şekilde artar.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Olgunlaşan kapsüllerde tohumlar zarlardan kapsülün dibine dökülür ve kapsül sallandığında ses verir. Bir bitkideki ve tarladaki kapsüller aynı anda olgunlaşmaz; hasada karar vermek için en son oluşan, alttaki kapsüllere bakılır. Hasat geciktirilmemelidir: aşırı kuruyan kapsüller açılarak tohum döker. Kapsüller sapa birleştiği noktadan kırılarak toplanır, kapsül kırma makinesiyle ya da tahta tokaçlarla kırılarak tohumdan ayrılır. Kırma sırasında kapsüllerin çizilip çizilmediği anlaşılacak büyüklükte bırakılmalıdır. Hasat, TMO kontrol heyetlerinin köy bazında verdiği hasat belgesiyle yapılır; kapsüllerin tamamı TMO’ya teslim edilir, tohum ise serbest piyasada satılabilir.