Kanola

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama

İklim ve toprak

Kanola nispeten serin mevsim bitkisidir; büyüme 5 °C’de başlar, en iyi gelişme 12–30 °C arasındadır. Kışlık kanolanın toplam sıcaklık isteği 2.300–2.500 °C’dir. Ülkemizde yazlık çeşitlerde verim dekara 100–150 kg’da kalıp ekonomik olmadığından, uyum yeteneği geniş ve verimli kışlık çeşitler önerilir. Kışa 4–6 yapraklı rozet döneminde giren bitki güçlü bir kök yapar ve −15 ile −23 °C arasındaki kısa süreli soğuklara dayanır; iki yapraklı dönemde dona yakalanan fideler ise ağır zarar görür.

Çiçeklenmede yüksek sıcaklık ve kuraklık polen canlılığını ve tane bağlamayı azaltır; bakla bağladıktan sonra sıcağa daha dayanıklıdır. Kumlu ve hafif topraklar dışında hemen her toprakta yetişir; en iyisi humuslu, derin, verimli, nötr ya da hafif alkali ve iyi drene olan topraklardır. Su tutan, göllenen tarlalarda çok zarar görür; özellikle Mart’a kadar taban suyuna hassastır.

Ekim nöbeti

Kanola buğdaydan yaklaşık bir ay önce hasat edildiği için aynı yıl ikinci ürün ekimine imkân verir. Kazık kökü sayesinde nadas alanlarında kış erozyonunu önler; sapa kalktıktan sonra altında yabancı ot barındırmaz ve kendinden sonraki ürüne temiz bir tarla bırakır. Hububat gibi yüzeysel köklü ve az su tüketen bitkilerle nöbet uygundur. Örnek nöbetler: buğday → kanola → mısır ya da ayçiçeği → kanola → buğday → baklagil. Lahanagillerle sık nöbet, kök uru gibi hastalıkları artırır.

Toprak hazırlığı

Tohumu çok küçük olduğundan (bin dane ağırlığı 2–5,5 g) düzgün, sıkı ve nemli bir tohum yatağı başarının anahtarıdır. Tarla düz ve iyi drene olmalıdır. İşleme derinliği genellikle 10–13 cm’dir; ekimden önce merdane çekilerek yüzey bastırılır, aksi hâlde tohum derine düşer ve çıkış düzensiz olur.

İç ve geçit bölgelerinde buğdaydan sonra kanola ekilecekse, buğday hasadından hemen sonra gölge tavında mutlaka 10–15 cm’lik ilk sürüm yapılmalı, saplar balyalanıp kaldırılmalı ya da iyice parçalanmalıdır. 20 Eylül–10 Ekim arasındaki ilk yağıştan sonra hemen ikinci işleme yapılıp ekilir. Yağış gecikirse yağmurlamayla tava getirilmeli; kuruya ekip yağış beklemek büyük risktir.

Ekim

• Ekim zamanıKaradeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz kıyısında 10 Eylül–20 Ekim; iç ve geçit bölgelerinde 20 Eylül–10 Ekim. En uygun toprak sıcaklığı 10 °C
• Sıra arasıMibzerle 17,5–25 cm
• Ekim derinliği2,5 cm ya da daha sığ
• Tohum miktarıSahil kuşağında dekara 600 g, geçit bölgelerinde 800 g; çıkışta m²’de 140–200 bitki hedeflenir

Kanola bitki sıklığına karşı esnektir: Kanada’daki araştırmalarda m²’ye 60 ile 200 bitki arasında benzer verim alınmıştır. Bursa’da iki kışlık çeşitle yapılan bir denemede de dekara 400, 600, 800 ve 1.000 g tohum arasında verim farkı çıkmamış, 17,5 cm sıra arası ile 400–600 g/da önerilmiştir. Çıkışta m²’deki bitki sayısı 60’ın altına düşerse tarla bozulup yeniden ekilmelidir; ot sorunu yoksa 40 sağlıklı bitki de yeterli olabilir. Yeniden ekim için son tarih 10 Ekim’dir.

Tohumluk: Kanola yüzde 12–45 oranında yabancı tozlanır ve yabani hardallarla melezlenebilir. Kendi ürününden ayrılan tohumla ekilen tarlada yağdaki erusik asit ve küspedeki glukozinolat yükselir. Bu yüzden her yıl sertifikalı, ilaçlı ve yağ oranı yüzde 40’ın üzerinde olan tohum kullanılmalıdır. Sertifikalı tohumda erusik asit yüzde 2’yi, küspede glukozinolat 30 mikromolü geçmez.

Gübreleme

Kanola azot ve fosfora iyi tepki verir, ama gübrenin tohumla doğrudan teması fideye zarar verir. Araştırmalara göre en yüksek verim için dekara 12–15 kg saf azot yeterlidir. Örnek bir program:

Fosfor, her ton ürün için yaklaşık 15 kg P₂O₅ hesabıyla ve analiz gerektiriyorsa ekimden önce verilir. Kanola topraktan çok potasyum kaldırsa da topraklarımızda genellikle eksiklik görülmez. Kükürt, protein ve polen oluşumunda önemlidir; eksik olan yerlere erken ilkbaharda dekara 2–3 kg kükürt verilir. Yüksek pH’lı topraklarda mangan, hafif topraklarda bor eksikliği görülebilir.

Bakım

Tohumu küçük ve ilk gelişmesi yavaş olduğundan kanola yabancı otlarla rekabet edemez; ilk ayda yapılan mücadele verimi yüzde 20–30 artırabilir. Bitki 30–40 cm’ye ulaşıp dallandıktan sonra otları gölgeleyerek kendisi bastırır. Yağışlı dönemde tarlada su göllenirse hemen boşaltılmalıdır.

Arılar: Kanola kendine verimli bir bitkidir, ama çiçekleri arıların yoğun ziyaret ettiği değerli bir arı merasıdır ve arılar verimi belirgin şekilde artırır: denemelerde arılı parsellerde yüzde 25’e varan daha fazla tohum alınmıştır. Çiçeklenmede tarla yakınına kovan konulması önerilir. Kanola balı açık renkli ve çabuk kristalleşen bir baldır.

Sulama

Kışlık kanola çoğunlukla yağışlarla yetişir. Asıl kritik nokta çıkıştır: ekim zamanında yağış yoksa tohumun çimlenmesine yetecek kadar yağmurlama sulaması yapılmalıdır. İlkbaharda çiçeklenmeden önceki kuraklık ve sıcak verimi düşürür; tarlada göllenmeden kaçınılmalıdır.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Kanola çiçeklenmeden 40–50 gün sonra, genellikle buğdaydan yaklaşık bir ay önce hasada gelir. Harnuplar aşağıdan yukarıya doğru farklı zamanlarda olgunlaşır ve olgunlaşınca kolayca çatlayıp tohum döker. Elle hasatta bitkiler sarıyken biçilip tohum kahverengine dönene kadar yerde bekletilir; kuru ve olgun ürün doğrudan biçerdöverle hasat edilir. Tohum çok küçük olduğundan biçerdöver ayarları çok iyi yapılmalı, kayıpları azaltmak için nemli ve bulutlu havalarda çalışılmalıdır. Nemli bölgelerde kurutma gerekebilir.