Keten

Yetiştiricilik

• İklim ve toprak
• Ekim nöbeti
• Toprak hazırlığı
• Ekim
• Gübreleme
• Bakım
• Sulama
• Hastalık ve zararlılar
• Hasat ve depolama
• Lif keteninde havuzlama

İklim ve toprak

Liflik keten, bağıl nemi yüksek (yüzde 60–70) serin kıyı bölgelerini sever; ülkemizde Karadeniz’de Sinop, Samsun, Zonguldak ve Karabük ile Marmara uygundur. Fazla güneşlenmesi istenmediği için sık ekilir. Yağlık keten ise daha sıcak ve kurak bölgelerde, kıyı ve geçit bölgelerinde yetiştirilebilir; güneşli hava tohum ve yağ verimini artırır, ama çiçeklenmede yüksek sıcaklık ve kuraklık verimi düşürür. Keten fide döneminde −3 °C’den, çiçeklenme ve yeşil olumda −1 °C’den zarar görebilir; bu iki dönem arasında −10 °C’ye kadar dayanır.

Toprak bakımından seçici değildir, ama yabancı otlardan arınmış, düzgün ve nemi yüzeye yakın bir tohum yatağı ister. En iyi gelişmeyi drenajı iyi, orta-ağır bünyeli, organik maddesi yüzde 2–3 olan topraklarda gösterir. Kökleri yüzlek olduğundan toprağın üst 60 cm’sinin nemli olması gerekir. Tuzluluğa hassastır; pH 6’nın altına düşerse verim azalır.

Ekim nöbeti

Keten çapa bitkileri ve baklagillerden sonra iyi gelişir. Toprağı besince yormadığı için iyi bir önbitkidir ve ekildiği tarla yarı nadas sayılır. Önerilen dört yıllık nöbet: keten → hububat → baklagil → mısır (mısır yerine yulaf ya da soya da olabilir).

Toprak hazırlığı

Tohum küçük olduğu için makineyle ekimde tohumların eşit derinliğe düşeceği düzgün ve iyi ufalanmış bir tohum yatağı gerekir; çıkış geciktikçe hastalık ve kayıplar artar. Ön bitkinin hasadından sonra tarla sürülerek çok yıllık otlar bastırılır, tek yıllık otların çimlenmesi sağlanır; ekimden önce diskaro ya da rotovatörle bu otlar yok edilir. Sonbaharda ya da kışın sürülen killi ve tınlı topraklar donup çözülerek erken ilkbahar ekimi için mükemmel bir tohum yatağı oluşturur. Çok ıslak toprak işlenmemelidir.

Ekim

• Ekim zamanıYazlık: erken ilkbahar. Kışlık: Eylül–Ekim, toprak tavı yakalanınca; bitki kışa rozet hâlinde ve köklenmiş girmelidir
• Sıra arasıLiflik ketende 6–20 cm, yağlık ketende 20–40 cm; sıra üzeri 2–2,5 cm
• Ekim derinliğiAğır toprakta 1,5 cm, hafif toprakta 2 cm; asla 3 cm’den derin değil
• Tohum miktarıLiflikte dekara 6–8 kg, yağlıkta 2–2,5 kg

Ülkemizde keten çoğunlukla serpme ekilir; ama serpmede tohum eşit dağılmaz, çıkış düzensiz olur ve yüzeydeki tohumların çimlenmesi için yapılan sulama yabancı otları da çimlendirir. Buğday mibzerleriyle sıraya ekim kolayca yapılabilir. Liflik ketenin daha sık ekilmesinin amacı, her bitkiden tek bir ana sap çıkması ve dallanmanın sapın üst kısmından başlamasıdır. Ülkemizde tescilli yağlık keten çeşidi Sarı-85’tir; Karadeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü ilk liflik keten hatlarını tescile sunmuştur.

Gübreleme

Ketende en önemli besin maddesi azottur. Yağlık ketende dekara 4–6 kg azot, 4–6 kg fosfor (P₂O₅) ve 5–7 kg potasyum (K₂O) önerilir; azotun yarısı ekimde, kalanı bitkiler 10–15 cm iken verilir. Liflik ketende saf azot 8–10 kg’a çıkar. Topraktaki çinko ve demir eksikliği gelişmeyi olumsuz etkiler. Gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır.

Bakım

Ketenin yabancı otlarla rekabet gücü zayıftır; en iyi mücadele, düzgün çıkış sağlayan iyi bir toprak hazırlığıyla başlar. Yağlık ketende bitkiler 15–20 cm iken ot durumuna göre çapa yapılır; liflik keten çok sık ekildiği için çapalanamaz. En sorunlu yabancı ot, keten saplarındaki lif demetlerini parçalayarak verimi ve kaliteyi düşüren parazit küsküttür: temiz tohum kullanılmalı, tarlada görülen küskütler elle toplanıp yok edilmelidir.

Sulama

Kışlık ekimlerde sulama yapılmaz. Yazlık ekimlerde yağışa göre, ihtiyaç varsa ilk su bitkiler 10–20 cm boydayken verilir; yaprakların koyu yeşile dönmesi su ihtiyacının işaretidir. Asıl kritik dönem çiçeklenmeden tohum olgunlaşmasına kadardır. Yağlık ketende sulamaya hasattan üç hafta önce son verilir.

Hastalık ve zararlılar

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Hasat ve depolama

Ketende hasat zamanı, tohum mu lif mi istendiğine göre dört olum döneminden birinde yapılır:

1. Yeşil olumBitkiler tamamen yeşil, kapsüller yeni oluşmuş. En ince ve yumuşak lif alınır, ama lif verimi ve dayanıklılığı düşüktür; pek yaygın değildir.
2. Yeşil-sarı olumAlt yapraklar dökülmeye, saplar sararmaya başlamış. Lif verimi yüksek, yağ verimi düşüktür. Liflik ketenler çoğunlukla bu dönemde hasat edilir.
3. Sarı (tam) olumSaplar tamamen sararmış, kapsüller olgunlaşıp çatlamaya başlamış. Hem lif hem tohum istenen ketenler bu dönemde hasat edilir.
4. Ölü olumYapraklar dökülmüş, kapsüller çatlamış, saplar esmerleşmiş. Yağ verimi en yüksektir ama lifler sertleşir. Ülkemizde hasat çoğunlukla bu dönemde yapıldığı için lif kalitesi düşüktür.

Liflik keten genellikle kökleriyle birlikte elle yolunarak hasat edilir ve demetler tarlada dizilir; yağlık keten orak ya da makineyle biçilir, demetlenip kurutulur. Yağlık ketende tohum verimi dekara 60–230 kg (ortalama 150 kg); liflik ketende sap verimi 200–600 kg, lif verimi 20–100 kg, tohum verimi 20–60 kg’dır.

Lif keteninde havuzlama

Liflerin saptan ayrılabilmesi için lifleri birbirine bağlayan pektinin mikroorganizmalarla çürütülmesine havuzlama denir.

• Çiğde havuzlama: Saplar anız ya da çayır üzerine serilir; nem ve mikroorganizmalarla 1–3 ayda tamamlanır. Nemli ve yağışlı bölgelere uygundur.
• Durgun suda havuzlama: 1,5–2 m derinliğindeki çukur ya da havuzlarda demetler taşla bastırılarak suya yatırılır; 4–7 gün sürer.
• Akarsuda havuzlama: Dere ve çaylarda yapılır; su soğuk ve hareketli olduğu için 1–6 hafta sürer.
• Fabrika havuzlaması: 18–20 °C’lik özel havuzlarda 3–4 günde tamamlanır; ülkemizde uygulanmaz. Seyreltik asitle yapılan kimyasal havuzlama da pahalı olduğu için az tercih edilir.