Taksonomi
- Alem
- Plantae
- Sınıf
- Magnoliopsida (iki çenekliler)
- Takım
- Fabales
- Familya
- Fabaceae (baklagiller)
- Cins
- Vicia
- Adi fiğ
- V. sativa L.
- Kromozom
- 2n = 12
Adi fiğ tek yıllık bir baklagildir; zayıf ve az derine inen bir kazık kökü vardır. Gelişmenin başında dik büyüyen gövde, çiçeklenmeden sonra yere yatar. Bileşik yaprakları 4–8 çift yaprakçıktan oluşur ve uçları sülükle biter. Yaprak koltuklarından çıkan bir iki çiçek mor-menekşe renklidir. Büyük oranda kendine döllenir. Baklasında 4–8 tohum bulunur; bin tane ağırlığı 40–80 g’dır. Fideleri toprak altında çimlenir (hipogeal).
Önemi ve tarihçesi
Fiğler Akdeniz ve Ön Asya’nın eski kültür bitkileridir; Türkiye’nin doğal bitki örtüsü fiğ türleri bakımından çok zengindir. Adi fiğ hem yarı kurak alanlarda hem de serin bölgelerde dünyanın her yerinde yetiştirilmektedir.
Türkiye’de adi fiğ en yaygın fiğ türüdür. TÜİK’e göre 2025’te 1,3 milyon dekarda 1,7 milyon ton yeşil ot ve 17 bin ton tohum üretilmiştir; Samsun, Aydın, İzmir ve Denizli başta gelir. FAO verilerine göre Türkiye, fiğ tanesi üretiminde 31 yıllık ortalamada dünyanın dördüncü büyük üreticisidir. Kıyı bölgelerinde buğday–pamuk ya da pamuk–mısır gibi nöbetlerde kışlık ara ürün olarak yetiştirilmesi hem kaba yem sağlar hem de ana ürünün verimini artırır.
Üretim değerleri
Dünyada fiğ tanesi üretimi
Dünya üretimi, 1994–2024 (bin ton)
1994'ten bu yana dünya üretimi yüzde 38 azaldı. Dekara verim 112 kg'dan 193 kg'a çıktığı hâlde ekim alanının yüzde 64 daralması üretimi düşürdü. Dünya değerleri büyük ölçüde FAO tahminlerine dayanmaktadır.
Kıtalara göre üretim payı
En çok üreten 10 ülke (1994–2024 ortalaması, bin ton)
Sıralama, tek bir yılın dalgalanmasından etkilenmemesi için son 31 yılın ortalamasına göre yapılmıştır. Türkiye bu dönemin ortalamasında dünyanın 4. büyük üreticisi.
FAO istatistikleri bütün fiğ türlerinin tane üretimini tek kalemde toplar; ot üretimi bu kayda dahil değildir.
Türkiye’de üretim
Türkiye üretimi, 2014–2025 (milyon ton)
2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 16 azaldı. Ayrıca 2025’te 131 bin dekardan 16,9 bin ton adi fiğ tohumu alınmıştır. TÜİK fiğ türlerini 2014’ten beri ayrı kaydetmektedir.
Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)
%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri
En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)
İlk üç il, adi fiğ üretiminin yüzde 30’unu tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.
Kaynaklar: FAOSTAT, Crops and livestock products; TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.
Yem değeri
Fiğ otu protein, mineral madde ve vitaminler bakımından zengindir. Fiğ–tahıl silajı özellikle süt hayvancılığı için çok değerlidir; “kes” denilen fiğ samanının besleme değeri de yüksektir. Fiğ tanesi, baklagil tohumları içinde selüloz oranı en düşük ve sindirilme oranı en yüksek olanlardandır.
Baklagil yem bitkilerinde ham protein (kuru otta, %)
| Yonca | ~18–22¹ |
| Korunga | yoncaya yakın |
| Adi fiğ | 13–18 |
| Macar fiği | 15–17 |
| Çayır üçgülü | 21–23 → 12–14² |
| Ak üçgül | yüksek |
| Yem bezelyesi | ~20 |
| Mürdümük | 24³ |
¹ Yonca için genel literatür değeri, kuru madde esasında; çalışmalarda yaklaşık %14–28 arasında değişir, çoğunlukla %17–23 bandında yoğunlaşır; ² tomurcuklanma → tam çiçeklenme; ³ çiçeklenme başında, kuru maddede. Değerler biçim zamanına göre büyük ölçüde değişir: biçim geciktikçe ham protein düşer, lif artar.
Kaynak: Baklagil Yem Bitkileri ders notları.
Yetiştiricilik
İklim ve toprak
Adi fiğ soğuğa hassastır: fideleri 0 °C’nin altındaki uzun süreli soğuklardan zarar görür, −8 °C’de tamamen ölür. Çiçeklenme ve bakla bağlama başında 25 °C’nin üzerindeki sıcaklıklardan da zarar görür; kuru, sıcak rüzgârlar çiçek dökümüne yol açar. Kurağa fazla dayanıklı değildir; yıllık yağışı 600–700 mm olan yerlerde iyi gelişir. Fiğ türleri içinde en verimli toprakları isteyen adi fiğdir: iyi drene olan, derin, pH’sı 6–7, kireçli, tınlı topraklarda yüksek verim verir.
Ekim
- Ekim zamanıKışı ılıman kıyı bölgelerinde sonbahar (Ekim–Kasım), kışı soğuk yerlerde ilkbahar (Mart–Nisan)
- Ekim derinliği3–4 cm; çıkış 10–12 günde olur
- Verimli ve yağışlı yerlerde15–25 cm sıra arası, dekara 10–15 kg
- Kurak ve kıraç yerlerde30–40 cm sıra arası, dekara 8–10 kg
Yere yatan adi fiğ ot için yalın ekilmez; yatan bitkilerde yağışlı yıllarda çürüme ve küflenme görülür. Bu yüzden sülükleriyle tutunabileceği arpa, yulaf ya da tritikale gibi bir tahılla karışık ekilmelidir. Karışım oranı iyi ayarlanmalıdır: ılık kışlarda fiğ tahılı bastırıp yatar, soğuk ve kurak koşullarda tahıl fiği bastırır. Denemelerde yüzde 50–80 fiğ içeren karışımlardan yüksek ot ve protein verimi alınmıştır; tahıl oranı yatmayı önleyecek kadar (yaklaşık yüzde 25) olmalıdır. Mibzerde fiğ ve tahıl aynı tohum gözüne konmamalıdır.
Tohum miktarı hesaplayıcı
Gübreleme ve bakım
Fiğ köklerindeki Rhizobium leguminosarum bakterileri topraklarımızda doğal olarak bol bulunur. Bu durumda yalnızca başlangıç azotu gerekir: ekimden önce dekara 2–4 kg azot ve 5–8 kg fosfor (P₂O₅) verilir. Erkenci çeşitlerin tohum, geççi çeşitlerin ot verimi daha yüksektir.
Hasat ve verim
Fiğ–tahıl karışımlarında ot için en uygun biçim zamanı, fiğin tam çiçeklenme, tahılın başaklanma dönemidir. Silaj yapılacaksa biçim biraz geciktirilir: fiğ bakla doldurma, tahıl süt olumu dönemindeyken. Yalın fiğde, alttaki birkaç baklanın tohum doldurduğu dönemde biçim kaliteli ve yüksek verimli kuru ot verir. Bahar yağışlı kıyı bölgelerinde yerde kurutma küflenmeye yol açtığından, ot tel ya da çıtalar üzerinde kurutulmalı ya da soldurularak silolanmalıdır. Kışı soğuk bölgelerde yazlık ekimlerden kuruda dekara 500–1.000 kg yeşil ot, 150–300 kg kuru ot alınır.
Tohum üretimi
Tohum için hasat, alt kısımdaki 3–4 ya da daha fazla bakla olgunlaştığında, baklaların çatlama özelliği dikkate alınarak sabah erken saatlerde yapılır. Tohum dökmeyen çeşitler biçerdöverle hasat edilebilir. Hasat sonbahar ekimlerinde Haziran başında, ilkbahar ekimlerinde Temmuz’dadır. Kurak alanlarda yazlık ekimde dekara 50–100 kg, sulanabilen ve kışlık ekim yapılabilen yerlerde 150–250 kg tohum alınabilir.
Hastalık ve zararlılar
Fiğde en çok zararı yapar; tanenin yem ve tohumluk değerini düşürür. Çiçeklenmede tarla ilaçlaması ve depoda tohum ilaçlaması gerekir.
Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
- TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
- Baklagil Yem Bitkileri. Ders notları.