Çayır üçgülü (Trifolium pratense L.) | Ziraatçıyız Tarla Bitkileri

Taksonomi

Alem: Plantae
Sınıf: Magnoliopsida (iki çenekliler)
Takım: Fabales
Familya: Fabaceae (baklagiller)
Cins: Trifolium
Çayır üçgülü: T. pratense L.
Kromozom: 2n = 14

Kırmızı üçgül olarak da bilinen çayır üçgülü, genellikle iki, nadiren çok yıllık bir baklagildir. Üçgüllerde, yoncadan farklı olarak, üç yaprakçığın sapları birbirine eşittir. Yaprakçıkların üzerinde “V” biçiminde beyazımsı lekeler (hare) bulunur. 25–125 çiçeğin bir araya geldiği kömeçler morumsu kırmızıdır. Çiçek tüpü uzun olduğundan tozlanma ancak uzun hortumlu bombus arılarıyla olur; çiçekler kendine kısırdır. Bin tane ağırlığı 1,7–2,2 g’dır.

Erkenci çayır üçgülüİki biçimli; Orta ve Güney Avrupa’da yaygındır, ilk biçimi daha verimlidir.

Geççi çayır üçgülüTek biçimli, uzun ömürlü, kışa dayanıklı; erkenciden 2–4 hafta sonra çiçeklenir.

Önemi ve tarihçesi

Çayır üçgülü Avrupa ve Batı Asya’nın doğal çayırlarının bitkisidir. Avrupa tarımında yaygınlaşması özellikle 17. yüzyıl sonları ile 18. yüzyıldaki tarımsal dönüşümle ilişkilendirilir: nadasın yerini alarak toprağı zenginleştiren ve hayvanlara kışlık yem sağlayan ekim nöbetlerinde yer aldı. Bu yayılma tek bir tarihte değil, ülkeden ülkeye farklı zamanlarda gerçekleşmiştir. Bugün de serin ve yağışlı bölgelerde 3–4 yıllık ekim nöbetlerine alınır.

Türkiye’de çayır üçgülünün tarımı çok sınırlıdır; TÜİK 2025’te bütün üçgüller için yalnızca 46 dekarlık bir ekim kaydetmiştir. Buna karşılık bitki, Karadeniz ve Doğu Anadolu’nun doğal çayır ve meralarında yaygın olarak bulunur. Çiçeklerinden hazırlanan çayın kas gevşetici, ağrı kesici ve balgam söktürücü etkileri olduğu bilinir.

Üretim değerleri

Dünyada üretim

Çayır üçgülü için FAO istatistiklerinde ayrı bir kayıt bulunmamaktadır. Avrupa, Kuzey Amerika ve Yeni Zelanda gibi serin ve yağışlı bölgelerde yaygın olarak yetiştirilir.

Türkiye’de üretim

46dekar üçgül ekimi (2025)

67ton yeşil ot (2025)

TÜİK üçgül türlerini ayrı ayrı kaydetmez; bütün üçgüller için 2025’te yalnızca 46 dekarlık bir ekim görünmektedir. Üçgüllerin ülkemizdeki asıl önemi tarla tarımında değil, doğal çayır ve meralardadır.

Kaynak: TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.

Yem değeri

Çayır üçgülünün sindirilebilir protein oranı yoncanın yüzde 65–70’i kadardır; buna karşın toplam sindirilebilir besin maddesi ve net enerji değeri yoncadan biraz daha yüksektir. Biçim geciktikçe ham protein hızla düşer.

%21–23tomurcuklanmada ham protein

%12–14tam çiçeklenmede ham protein

%30–65çiçeklenmede en uygun biçim

Baklagil yem bitkilerinde ham protein (kuru otta, %)

Yonca	~18–22¹
Korunga	yoncaya yakın
Adi fiğ	13–18
Macar fiği	15–17
Çayır üçgülü	21–23 → 12–14²
Ak üçgül	yüksek
Yem bezelyesi	~20
Mürdümük	24³

¹ Yonca için genel literatür değeri, kuru madde esasında; çalışmalarda yaklaşık %14–28 arasında değişir, çoğunlukla %17–23 bandında yoğunlaşır; ² tomurcuklanma → tam çiçeklenme; ³ çiçeklenme başında, kuru maddede. Değerler biçim zamanına göre büyük ölçüde değişir: biçim geciktikçe ham protein düşer, lif artar.

Karışımlar tercih edilirÇayır üçgülü çok yıllık buğdaygil yem bitkileriyle karışık da ekilir; hayvan besleme açısından karışımları yalın ekimine göre daha çok tercih edilir.

Kaynak: Baklagil Yem Bitkileri ders notları.

Yetiştiricilik

Bölgeye göre değişirAşağıdaki tarih ve miktarlar araştırma enstitülerinin ve ders kaynaklarının genel önerileridir. Kendi tarlanız için toprak analizi yaptırın, il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

İklim ve toprak

Çayır üçgülü nemli ve serin iklime uyum sağlar. Erkenci çeşitler 1.000 m’nin üzerinde verimini yitirirken, geççi formlar 2.500 m’ye kadar başarıyla yetişebilir. Geç donlar ve toprağın uzun süre kar altında kalması hastalıkları artırır. Yazları kurak ve sıcak, sulanamayan yerlerde gelişmesini sonbahardan ilkbahara kadar sürdürür; yazın ancak sulanırsa gelişir. Derin, organik maddece zengin, tınlı ve killi-tınlı topraklarda yüksek verim verir; kumlu ve taşlı topraklarda verim düşer. Toprak asitliğine orta düzeyde, geçici su göllenmesine yoncadan daha dayanıklıdır.

Ekim

Ekim zamanıAkdeniz iklimli yerlerde erken sonbahar (Aralık ortasından önce); serin bölgelerde ilkbahar
Ekim derinliği1–2 cm
Sıra arası20 cm
Tohum miktarıMibzerle sıraya dekara 1–1,5 kg; serpmede 2,5 kg

Başarının temeli özenle hazırlanmış, ufalanmış ve bastırılmış bir tohum yatağıdır. Tohumluk küskütsüz olmalı, safiyeti en az yüzde 95, çimlenme gücü en az yüzde 85 olmalıdır.

Tohum miktarı hesaplayıcı

Bin dane ağırlığı (g)

m²'ye tohum sayısı

Çimlenme (%)

Saflık (%)

Hesap: bin dane ağırlığı × m²'ye tohum × 10 ÷ (çimlenme × saflık). Çayır üçgülünde bin tane ağırlığı 1,7–2,2 g’dır.

Gübreleme ve bakım

Ekimle birlikte dekara 1–3 kg azot ve fosfor gübrelemesi yararlıdır. Topraktaki alınabilir fosfor, potasyum ve kalsiyumun yüksek olması verimi artırır. Köklerde Rhizobium trifolii bakterileri nodül oluşturur.

Hasat ve verim

Ot için biçim zamanına çiçeklenme durumuna göre karar verilir; çayır üçgülü yoncadan daha geç biçilir ve en uygun zaman çiçeklenmenin yüzde 30–65’e ulaştığı dönemdir. Uygun koşullarda ekim yılında dekara 2,5–4 ton yeşil ot, izleyen yıllarda 1.750–2.000 kg kuru ot alınabilir.

Tohum üretimi

Ot için kurulan tarlalar ilk biçimden sonra tohuma bırakılabilir; koşullara ve tozlayıcı arı yoğunluğuna göre dekara 30–80 kg tohum alınır. Bombus arıları tohum verimi için çok önemlidir. Kömeçler esmerleşip saplar sarardığında doğrudan biçerdöverle hasat edilebilir.

Hastalık ve zararlılar

Geç donlar ve uzun süren kar örtüsü hastalık riskini artırır. Diğer baklagil yem bitkilerinde olduğu gibi küsküt bulaşmasına karşı temiz tohum kullanılmalıdır.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Kaynaklar

FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
Baklagil Yem Bitkileri. Ders notları.