ziraatciyiz.net

Tarla Bitkileri / Çayır-Mera ve Yem Bitkileri / Baklagil Yem Bitkileri / Mürdümük

Mürdümük

Lathyrus sativus L.

Kurağa dayanıklı, Anadolu’nun en eski kültür bitkilerinden biri. Ot ve tane yemi olarak değerlendirilir; tanesindeki bir madde nedeniyle dikkatli kullanılması gerekir.

Taksonomi

Alem
Plantae
Sınıf
Magnoliopsida (iki çenekliler)
Takım
Fabales
Familya
Fabaceae (baklagiller)
Cins
Lathyrus
Yaygın mürdümük
L. sativus L.
Kromozom
2n = 14

Mürdümükler tek ya da çok yıllık, çoğunlukla dik gelişen bitkilerdir; sapları kanatlıdır, yaprakları genellikle bir çift yaprakçık ve bir sülükten oluşur. Yaygın mürdümük tek yıllıktır, 30–100 cm boylanır; yaprak sapı uzun ve geniş kanatlıdır, yaprakçıklar mavimsi yeşil ve ince paralel damarlıdır. Çiçekler çoğunlukla beyaz, bazen pembe ya da mavimsidir. Yassı, kanatlı baklalarda 1–6 tohum bulunur; tohumlar balta biçiminde, köşelidir.

Yaygın mürdümükL. sativus; ülkemizde tarımı yapılan başlıca tür.
Nohut mürdümüğüL. cicera; tane ve kaba yem için.
Kıbrıs mürdümüğüL. ochrus; kaba yem için; canavar otuna dayanıklı, Türkiye’de yalnız araştırmalarda yetiştirilir.

Önemi ve tarihçesi

Mürdümük, Ön Asya ve Anadolu’da neolitik dönemde kültüre alınan en eski baklagillerden biri kabul edilir. Kurağa ve zor koşullara dayanıklılığı nedeniyle tarih boyunca kıtlık dönemlerinin besini olmuştur. Mürdümük tüketimi her koşulda hastalığa yol açmaz; ancak tanesinin uzun süre temel besin olarak ve çeşitsiz bir beslenmeyle tüketilmesi, içerdiği nörotoksik bileşik nedeniyle “nörolatirizm” adı verilen ve bacaklarda felce yol açabilen bir hastalığa neden olmuştur.

Türkiye’de mürdümük hemen her bölgede yetişir, ama yalnızca yaygın mürdümük ve nohut mürdümüğünün dar alanlarda tarımı yapılır. TÜİK verilerine göre yeşil ot üretimi 2015’te 139 bin tondan 2025’te 15,5 bin tona gerilemiştir; üretim Uşak, Elazığ, Denizli ve Malatya’da yoğunlaşır. Dünyada kuru tanesi çorba ve una katılarak ekmek yapımında, taze yaprak ve baklaları sebze olarak da kullanılır.

Üretim değerleri

Dünyada üretim

Mürdümük için FAO istatistiklerinde ayrı bir kayıt bulunmamaktadır. Başlıca üretici ülkeler Hindistan, Bangladeş, Etiyopya ve Nepal’dir.

Türkiye’de üretim

15,5bin ton yeşil ot üretimi (2025)
22,3bin dekar ekilen alan (2025)
696kg/da ortalama verim (2025)

Türkiye üretimi, 2012–2025 (bin ton)

05010015020015,52012201520202025

2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 26 azaldı. Yeşil otun yanı sıra 2025’te 8,2 bin dekardan 961 ton dane mürdümük üretilmiştir.

Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)

Ardahan: üretim yokArtvin: üretim yokŞırnak: yüzde 0,3Hakkari: üretim yokIğdır: üretim yokAğrı: üretim yokVan: üretim yokKırklareli: üretim yokEdirne: üretim yokKars: üretim yokMardin: yüzde 0,3Şanlıurfa: üretim yokKilis: üretim yokGaziantep: üretim yokHatay: üretim yokİstanbul: üretim yokTekirdağ: üretim yokÇanakkale: üretim yokRize: üretim yokTrabzon: üretim yokGiresun: üretim yokOrdu: üretim yokSamsun: üretim yokSinop: üretim yokKastamonu: üretim yokBartın: üretim yokZonguldak: üretim yokDüzce: üretim yokSakarya: üretim yokKocaeli: üretim yokYalova: üretim yokBursa: yüzde 0,0Balıkesir: yüzde 0,6İzmir: üretim yokAydın: üretim yokMuğla: yüzde 0,0Antalya: üretim yokMersin: üretim yokAdana: üretim yokBolu: üretim yokAnkara: yüzde 0,0Bilecik: üretim yokEskişehir: üretim yokÇankırı: üretim yokKarabük: üretim yokTokat: üretim yokSivas: yüzde 1,2Çorum: üretim yokAmasya: üretim yokKütahya: yüzde 0,7Konya: üretim yokKaraman: üretim yokNiğde: üretim yokKayseri: üretim yokIsparta: üretim yokManisa: yüzde 2,6Denizli: yüzde 11,2Burdur: üretim yokAksaray: üretim yokNevşehir: yüzde 0,2Yozgat: üretim yokKırşehir: üretim yokUşak: yüzde 36,5Erzincan: üretim yokTunceli: yüzde 6,6Afyonkarahisar: üretim yokKırıkkale: üretim yokKahramanmaraş: yüzde 3,6Muş: üretim yokErzurum: üretim yokMalatya: yüzde 8,8Elazığ: yüzde 25,4Bitlis: üretim yokBingöl: üretim yokOsmaniye: üretim yokAdıyaman: yüzde 1,0Diyarbakır: yüzde 0,9Batman: yüzde 0,1Siirt: üretim yokBayburt: üretim yokGümüşhane: üretim yok

%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri

En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)

  • Uşak%36,5
  • Elazığ%25,4
  • Denizli%11,2
  • Malatya%8,8
  • Tunceli%6,6
  • Kahramanmaraş%3,6
  • Manisa%2,6
  • Sivas%1,2
  • Adıyaman%1,0
  • Diyarbakır%0,9

İlk üç il, mürdümük üretiminin yüzde 73’ünü tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.

Kaynak: TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.

Yem değeri

Mürdümük yeşil ot ve kuru ot olarak koyunlar tarafından istekle yenir. Bitkiler geç kabalaşıp uzun süre yumuşak kaldığı için biçim biraz geciktirilebilir. Tanesi değerli bir protein kaynağıdır, ancak dikkatli kullanılmalıdır.

%24çiçeklenme başında kuru maddede ham protein
~%28tanede ham protein
400–500 kg/dakuru ot verimi

Baklagil yem bitkilerinde ham protein (kuru otta, %)

Yonca~18–22¹
Korungayoncaya yakın
Adi fiğ13–18
Macar fiği15–17
Çayır üçgülü21–23 → 12–14²
Ak üçgülyüksek
Yem bezelyesi~20
Mürdümük24³

¹ Yonca için genel literatür değeri, kuru madde esasında; çalışmalarda yaklaşık %14–28 arasında değişir, çoğunlukla %17–23 bandında yoğunlaşır; ² tomurcuklanma → tam çiçeklenme; ³ çiçeklenme başında, kuru maddede. Değerler biçim zamanına göre büyük ölçüde değişir: biçim geciktikçe ham protein düşer, lif artar.

ODAP ve latirizm uyarısıMürdümük tanesi, sinir sistemine zarar veren β-ODAP adlı bir amino asit içerir; insan ve hayvanlarda “latirizm” denilen sinir, kemik ve damar hastalıklarına yol açabilir. Beyaz tohumlar daha az sakıncalıdır, benekli ve koyu renkli tohumlar ise zehirlidir. Tohumlar kaynatma ve buğulama ile zararlı etkisini büyük ölçüde kaybeder; suda bekletme ODAP içeriğini yüzde 90’a kadar azaltabilir. Mürdümük at ve eşek gibi tek tırnaklılara yedirilmemelidir.

Kaynak: Baklagil Yem Bitkileri ders notları.

Yetiştiricilik

Bölgeye göre değişirAşağıdaki tarih ve miktarlar araştırma enstitülerinin ve ders kaynaklarının genel önerileridir. Kendi tarlanız için toprak analizi yaptırın, il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

İklim ve toprak

Yaygın mürdümük serin iklim bitkisidir, ama soğuğa fazla dayanıklı değildir; adi fiğin zarar gördüğü soğuklardan zarar görür. Toprak tuzluluğuna dayanıklı değildir. Kurağa dayanıklılığı ise yüksektir.

Ekim

  • Ekim zamanıIlıman bölgelerde sonbahar, kışı sert bölgelerde erken ilkbahar
  • Sıra arasıTane yem için 25–35 cm
  • Ekim derinliği4–6 cm
  • Tohum miktarıDekara 8–12 kg

Yetiştiricilikte adi fiğde uygulanan yöntemler izlenir. Ot için bir destek bitkisiyle birlikte ekim yatmayı önler; tane yem için genellikle yalın yetiştirilir. Tohumlar uygun koşullarda çimlenme gücünü 6 yıl kadar korur.

Tohum miktarı hesaplayıcı

Hesap: bin dane ağırlığı × m²'ye tohum × 10 ÷ (çimlenme × saflık). Mürdümükte tohum iridir; bin tane ağırlığı çeşide göre değişir.

Gübreleme ve bakım

Diğer baklagil yem bitkilerinde olduğu gibi yalnız başlangıç azotu ve toprak analizine göre fosfor verilir.

Hasat ve verim

Kuru ot için hasat zamanı tam çiçeklenmedir; bitkiler geç kabalaştığı için biçim biraz daha geciktirilebilir. Normal koşullarda dekara 1.000–3.500 kg yeşil ot ya da 400–500 kg kuru ot alınabilir.

Tohum üretimi

Tohum için baklalar sarardıktan ve alt yapraklar kuruduktan sonra hasat edilir; kültür çeşitlerinde tohum dökme sorunu yoktur. Dekara 150–250 kg tane alınabilir.

Hastalık ve zararlılar

Kıbrıs mürdümüğü canavar otuna (orobanş) dayanıklılığıyla tanınır. Tohum depolamada baklagil tohum böceklerine karşı önlem alınmalıdır.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Kaynaklar

  1. FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
  2. TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
  3. Baklagil Yem Bitkileri. Ders notları.
  4. Grass pea (Lathyrus sativus L.): orphan crop, nutraceutical or just plain food? Planta (2019).