Taksonomi
- Alem
- Plantae
- Sınıf
- Magnoliopsida (iki çenekliler)
- Takım
- Fabales
- Familya
- Fabaceae (baklagiller)
- Cins
- Trifolium
- Ak üçgül
- T. repens L.
- Kromozom
- 2n = 4x = 32
Ak üçgül (beyaz üçgül) çok yıllık bir baklagildir ve toprak yüzeyinde sürünen gövdeleri (stolonlar) yardımıyla yayılır. İlk yıl 1 m derine inebilen kazık kökü kaybolur; stolonların toprağa değdiği boğumlardan gelişen yüzlek saçak kökler ana kök sistemi hâline gelir. Yaprakçıklar ters yumurta ya da yürek biçiminde, kenarları ince dişli ve üzerleri ok biçiminde halelidir. Kömeçler 40–100 beyaz ya da pembemsi çiçekten oluşur; döllenmeden sonra açık kahverengiye dönüp aşağı sarkar. Büyük oranda yabancı döllenir.
Önemi ve tarihçesi
Ak üçgül Akdeniz kökenlidir. Nemli yol kenarlarında, boş arazilerde ve meralarda sıkça görülür; küçük yapraklı yabani formuna aşırı otlatılmış meralarda rastlanır. Alplerde 2.700 m yükseklikteki koyun meralarında bile bulunur. Ilıman iklimlerde dünyanın en yaygın mera baklagillerinden biridir.
Ak üçgülün ağır otlatma ve biçmeye dayanması, stolon ve tohumla kendini çok yönlü yenileyebilmesi onu mera karışımları için ideal bir baklagil yapar. Yağışlı karasal iklimlerde toprağı korumak ve erozyonu önlemek için de kullanılabilir. Türkiye’de tarla tarımı yok denecek kadar azdır; değeri daha çok mera ıslahı ve yapay mera tesislerindedir.
Üretim değerleri
Dünyada üretim
Ak üçgül için FAO istatistiklerinde ayrı bir kayıt bulunmamaktadır. Ilıman iklimlerde dünyanın en yaygın mera baklagillerinden biridir; Yeni Zelanda ve Batı Avrupa meralarının temel bileşenidir.
Türkiye’de üretim
TÜİK üçgül türlerini ayrı ayrı kaydetmez; bütün üçgüller için 2025’te yalnızca 46 dekarlık bir ekim görünmektedir. Üçgüllerin ülkemizdeki asıl önemi tarla tarımında değil, doğal çayır ve meralardadır.
Kaynak: TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.
Yem değeri
Ak üçgül sürekli yeni sürgün ve yaprak oluşturduğu, selülozca zengin ve kaba bir gövdesi olmadığı için çok yüksek bir yem değerine sahiptir; zengin bir protein ve mineral kaynağıdır. Taze, kuru ot ve silaj olarak değerlendirilebilir, merada buğdaygillerle karışık iyi sonuç verir.
Baklagil yem bitkilerinde ham protein (kuru otta, %)
| Yonca | ~18–22¹ |
| Korunga | yoncaya yakın |
| Adi fiğ | 13–18 |
| Macar fiği | 15–17 |
| Çayır üçgülü | 21–23 → 12–14² |
| Ak üçgül | yüksek |
| Yem bezelyesi | ~20 |
| Mürdümük | 24³ |
¹ Yonca için genel literatür değeri, kuru madde esasında; çalışmalarda yaklaşık %14–28 arasında değişir, çoğunlukla %17–23 bandında yoğunlaşır; ² tomurcuklanma → tam çiçeklenme; ³ çiçeklenme başında, kuru maddede. Değerler biçim zamanına göre büyük ölçüde değişir: biçim geciktikçe ham protein düşer, lif artar.
Kaynak: Baklagil Yem Bitkileri ders notları.
Yetiştiricilik
İklim ve toprak
Ak üçgülün en uygun gelişme sıcaklığı 20–25 °C’dir; 10 °C’nin altında buğdaygillerden daha yavaş, 20 °C’nin üzerinde daha hızlı gelişir. Yüksek nem ister; sıcağa dayanıklılığı zayıf, soğuğa dayanıklılığı çayır üçgülünden iyidir. Sürünücü ve küçük yapılı tipler soğuğa daha dayanıklıdır. Çok farklı topraklarda yetişebilir, ama asidik, drenajı zayıf ya da sığ, kurak ve eğimli topraklarda gelişmesi geriler. Kökleri yüzlek olduğundan üst katmanı besin maddeleri ve kireççe zengin, nötr ya da hafif asit topraklarda daha iyi sonuç verir.
Ekim
- Ekim zamanıIlıman bölgelerde sonbahar, soğuk bölgelerde ilkbahar
- Ekim derinliği1–1,2 cm
- Yalın ekimdeDekara 200–400 g tohum
- Karışık ekimdeDekara 100–200 g; İngiliz çimi, domuz ayrığı, kamışsı yumak ya da çayır kelpkuyruğu ile
İyi işlenmiş, düzgün ve sıkı bir tohum yatağı ister. Tohum üretimi ve tavuk merası için yalın, diğer durumlarda buğdaygillerle karışık ekilir. Karışımlarda ak üçgül stolonlarıyla hızla yayılıp hâkim olabileceğinden tohum miktarına dikkat edilmelidir.
Tohum miktarı hesaplayıcı
Gübreleme ve bakım
Ak üçgül fosfor ve potasyum eksikliklerine duyarlıdır; gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır. Azot bağlama miktarı iklim ve toprak koşullarına göre çok değişir. Merada ağır otlatma ve sık biçime iyi dayanır.
Hasat ve verim
Bir yetişme döneminde dekara 1.200–2.400 kg biyokütle üretir. Çiçeklenme yıl boyunca görülebilir, ama genellikle Nisan–Aralık arasındadır. Çoğunlukla otlatılarak değerlendirilir.
Tohum üretimi
En uygun hasat zamanı, çiçeklerin kahverengileşip saplarının kurumaya başladığı olgun kömeçlerin en yoğun olduğu kısa dönemdir. Doğrudan biçerdöverle ya da biçilip toplanarak hasat edilir; kurumayı hızlandırmak için biçimden önce kurutucu uygulanabilir. Güneşli ve arı faaliyetine uygun koşullar tohum verimini artırır; ortalama verim dekara 30 kg’dır.
Hastalık ve zararlılar
Ak üçgül genellikle merada buğdaygillerle karışık yetiştirildiği için hastalık ve zararlı sorunları sınırlıdır. Asidik ve drenajı zayıf topraklarda gelişme geriler; temiz tohum kullanımı küsküt bulaşmasını önler.
Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.
Kaynaklar
- FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
- TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
- Baklagil Yem Bitkileri. Ders notları.