Yem bezelyesi (Pisum sativum ssp. arvense (L.) Poir.)

Taksonomi

Alem: Plantae
Sınıf: Magnoliopsida (iki çenekliler)
Takım: Fabales
Familya: Fabaceae (baklagiller)
Cins: Pisum
Yem bezelyesi: P. sativum ssp. arvense (L.) Poir.
Kromozom: 2n = 14

Bezelyeler Pisum sativum türü altında toplanır: ssp. sativum yemeklik bezelye, ssp. arvense ise yem bezelyesidir (eski adıyla P. arvense). Tek yıllık bir bitkidir; sapları ince, içi boş ve üzeri hafif mumsu bir tabakayla kaplıdır. Bezelyeyi diğer baklagillerden ayıran en belirgin özellik, kulakçıkların yaprakçıklardan büyük olmasıdır. Mor çiçekli çeşitlerde sap ile kulakçığın birleştiği yerde mor bir leke bulunur. Tohumlar sarı, yeşil, kahverengi, siyah ya da benekli olabilir.

Önemi ve tarihçesi

Bezelye, insanlığın en eski kültür bitkilerinden biridir; tarihçesi bezelye sayfasında ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Yemeklik bezelye dünyada soya ve fasulyeden sonra en önemli tane baklagillerden biridir; yem bezelyesinin ekim alanı ise daha küçüktür.

Türkiye’de yem bezelyesi son yıllarda hızla yaygınlaştı: TÜİK’in ayrı kaydetmeye başladığı 2014’te 70 bin ton olan üretim 2025’te 418 bin tona çıktı. Üretim Çanakkale, Balıkesir ve Samsun başta olmak üzere kıyı bölgelerinde yoğunlaşır. Tahıllar için iyi bir önbitki, ılıman iklimlerde kışlık ara ürün ve yeşil gübre bitkisidir; toprağa dekara 2–13 kg azot bağladığı belirlenmiştir.

Üretim değerleri

Dünyada üretim

FAO, yem bezelyesini kuru bezelyeden ayrı kaydetmez; kuru bezelyenin dünya üretimi bezelye sayfasında verilmiştir.

Türkiye’de üretim

418bin ton yeşil ot üretimi (2025)

229bin dekar ekilen alan (2025)

1.822kg/da ortalama verim (2025)

Türkiye üretimi, 2014–2025 (bin ton)

2025’te üretim bir önceki yıla göre yüzde 4 azaldı. TÜİK yem bezelyesini 2014’ten beri ayrı kaydetmektedir.

Üretimin illere göre dağılımı (2021–2025 ortalaması)

%1’den az%1–2%2–4%4–8%8 ve üzeri

En çok üreten 10 il (Türkiye üretimindeki payı)

Çanakkale%19,5
Balıkesir%8,7
Samsun%8,3
Tekirdağ%7,2
Uşak%5,8
Bursa%5,0
Aydın%5,0
Konya%4,6
Elazığ%4,1
Manisa%2,4

İlk üç il, yem bezelyesi üretiminin yüzde 36’sını tek başına karşılıyor. Paylar 2021–2025 ortalamasına göre hesaplanmıştır.

Kaynak: TÜİK, Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026). Harita sınırları: Natural Earth.

Yem değeri

Yem bezelyesinin otu ve tohumu lezzetli ve besleme değeri yüksektir; ham protein ve birçok mineral madde bakımından zengindir. Taneleri kırılarak kaba yemlerle birlikte rasyonlara konulan çok değerli bir kesif yemdir. Harmandan kalan sap ve bakla samanı da hayvan beslemede kullanılır.

~%20tam çiçeklenmede kuru otta ham protein

%20–30tanede ham protein

2–13 kg/datoprağa bağlanan azot

Baklagil yem bitkilerinde ham protein (kuru otta, %)

Yonca	~18–22¹
Korunga	yoncaya yakın
Adi fiğ	13–18
Macar fiği	15–17
Çayır üçgülü	21–23 → 12–14²
Ak üçgül	yüksek
Yem bezelyesi	~20
Mürdümük	24³

¹ Yonca için genel literatür değeri, kuru madde esasında; çalışmalarda yaklaşık %14–28 arasında değişir, çoğunlukla %17–23 bandında yoğunlaşır; ² tomurcuklanma → tam çiçeklenme; ³ çiçeklenme başında, kuru maddede. Değerler biçim zamanına göre büyük ölçüde değişir: biçim geciktikçe ham protein düşer, lif artar.

Şişme riskiKıyı bölgelerinde erken ilkbahar merası olarak otlatılabilir; ancak şişme tehlikesi nedeniyle yalın ekim yerine tahıllarla karışık ekim tercih edilmelidir.

Kaynak: Baklagil Yem Bitkileri ders notları.

Yetiştiricilik

Bölgeye göre değişirAşağıdaki tarih ve miktarlar araştırma enstitülerinin ve ders kaynaklarının genel önerileridir. Kendi tarlanız için toprak analizi yaptırın, il ve ilçe tarım müdürlüğüne danışın.

İklim ve toprak

Yem bezelyesi serin iklim bitkisidir; bazı çeşitler −8 °C’ye kadar dayanır, ama sıcağa ve kurağa dayanıklılığı zayıftır. Yıllık yağışı 500–1.000 mm olan yerlerde iyi gelişir. Toprak bakımından seçici değildir; killi, nemli, kireç ve fosforca zengin, nötr ya da hafif asit toprakları sever.

Ekim

Ekim zamanıİlkbahar ya da sonbahar; çok soğuk bölgelerde ve soğuğa hassas çeşitlerde yazlık
Sıra arası30–40 cm
Tohum miktarıBin tane ağırlığına göre dekara 10–25 kg
Karışık ekimdeDekara 7–9 kg arpa ile 8–10 kg yem bezelyesi

Çeşitler arasında tane iriliği çok farklı olduğundan tohum miktarı bin tane ağırlığına göre hesaplanmalıdır.

Tohum miktarı hesaplayıcı

Bin dane ağırlığı (g)

m²'ye tohum sayısı

Çimlenme (%)

Saflık (%)

Hesap: bin dane ağırlığı × m²'ye tohum × 10 ÷ (çimlenme × saflık). Yem bezelyesinde bin tane ağırlığı çeşide göre büyük farklılık gösterir.

Gübreleme ve bakım

Ekimle birlikte başlangıç gübresi olarak dekara 2–5 kg azot verilir; fosfor ihtiyacı toprak analizine göre belirlenir.

Hasat ve verim

Ot için en uygun biçim zamanı ilk baklaların gelişmeye başladığı dönemdir. Kıraç koşullarda dekardan ortalama 1.000 kg yeşil ot ya da 250–300 kg kuru ot alınır; yeterli yağış alan ya da sulanan alanlarda yeşil ot verimi 2.000–4.000 kg’a çıkar. Çiçeklenmede biçilerek silolanabilir.

Tohum üretimi

Tohum için hasat, meyvelerin büyük bölümünün olgunlaşıp sarardığı dönemde yapılır; küçük alanlarda elle, büyük alanlarda biçerdöverle hasat edilir.

Hastalık ve zararlılar

zararlıBezelye tohum böceğiBruchus spp.

Tohum üretiminde en önemli zararlıdır; mücadele yapılmazsa bütün tohum ürününe zarar verebilir. Çiçeklenmede tarla ilaçlaması yapılmalı, hasattan sonra tohum fümige edilmelidir.

Kimyasal mücadelede ilaç ve dozu, il ve ilçe tarım müdürlükleri ile reçete yazmaya yetkili kişiler belirler; yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleri kullanılmalıdır.

Kaynaklar

FAO. FAOSTAT, Crops and livestock products (erişim: Ekim 2026).
TÜİK. Bitkisel Üretim İstatistikleri (erişim: Ekim 2026).
Baklagil Yem Bitkileri. Ders notları.